Kur'an'da Konu Birliği

Selam!

Kur'ân 23 sene gibi uzun bir sürede, farklı olaylar nedeniyle, değişik konuları ihtiva ederek muhtelif zaman ve mekanlarda, ayrı inançtaki kitlelere hitap eder vaziyette nazil olmuştur

114 sûreden meydana gelen bu yüce kitap yüzlerce ilmî, itikadi, içtimaî, idarî, iktisadî, ahlakî ve hukukî konuları ihtiva etmektedir

Bu kutsal kitap,çok zengin bir bilgi mozayiği görünümünü arz etmektedir
Kur'ân'ın ihtiva ettiği konulardan kimisinin ispatı, Kur'ân'ın asıl amacı iken; kimi konular da, Kur'ân'da başka hususların ispatı için vasıta olarak bahse konu edilmektedir Kur'ân, üslûbunun karakteristik özelliğinin gereği
olarak konular arasında seri geçişlerde bulunmaktadır

Bunun için her biri, Kur'ân'ın kısa bir hülasası mesabesinde olan birçok sûrede birden fazla konuya yer verilmiştir Kimi sûrelerde ise tek bir konu işlenmiştir

Kur'ân'ın birden fazla konu ihtiva eden sûreleri, içinde çok güzel kokulu rengarenk çiçeklerin, güllerin, ağaç ve nehirlerin bulunduğu bir bahçeye benzer Kişi böyle bir bahçeye girer bahçenin çeşitlerini seyrettikçe zevki ve
beğenisi daha fazla artar Usanç şöyle dursun, bahçeye daldıkça derin hazlar duyar ve daha değişik manzaralar görmek ister

Bunun gibi Kur'ân okuyucusunun, sûrenin akışı içerisinde farklı konularla karşılaştıkça dikkati daha fazla toplanmış olur Sûreyi daha bir istekle okur

Sûreye dalıp yeni ve değişik konuları yeni üslûplarla aldıkça kalbi, aklı ve zihni daha zinde olur ve bıkkınlığı önlenmiş olur

Özellikle okuma alışkanlığı fazla gelişmemiş olanlarda (ki, Kur'ân okuyucusunun büyük bir kısmı böyledir) sürekli konu değişikliği bıkkınlığı önlemede mühim bir faktördür Çünkü o, uzun konulara dalma yeteneğini henüz kazanmış değildirİşte yukarıda anlatmaya çalıştığımız hususlardan ötürü Kur'ân'ın küçük sûrelerinin çoğunda tek konu işlendiğihalde, orta ve uzun sûrelerde birden fazla konu işlenmiştir Bu konular karma bir şekilde ele alınmaktadırGünümüz kitap te'lif etme geleneğinde olduğu gibi Kur'ân, konuları birbiri peşi sıra düzenli bir şekilde ele almazAksine ele aldığı konuları sûrenin tam***** serpiştirerek ve araya konuları destekliyecek başka hususlarıyerleştirerek sunarKur'ân ruhuna iyi nüfuz etmeyen biri, sûrelere ilk baktığında sûrelerin dağınık bilgiler sunduğunu ve bir konu birliğinin olmadığını zannedebilir

Ancak, bu kimse sûrelere iyice baktığında ya bir veya iki yahutta üç,nihayet dört konu etrafında bilgilerin yoğunlaştığını görecektir

Diğer bilgiler bu konunun/konularınçerçevesinde ya tamamlayıcı ve destekleyici veya konunun/konuların bazı parçalarının sonucu olarak yer almaktadır İşte günümüz Kur'ân araştırmacıları buna konu birliği demektedirlerAncak, bu deyimden, sûrelerdeki konu birliği anlaşıldığı gibi, Kur'ân'ın konuları işlerken gösterdiği metod/sunuş birliği de anlaşılmaktadır Konu birliği her iki manasıyla da aklî tefsir ekolünün ısrarla üzerinde durduğuhususlardandırBu konu daha evvelki dönemlerde sûrenin maksadı adı altında incelenmekteydi Geçmiş alimlerimizdengördüğümüz kadarıyla bu konu Şatıbî gibi bazı alimler tarafından -fazla olmasa bile- gündeme getirilmişti DrZahir b Avvâd el-Elma'î adlı Riyad'lı bir yazar Dırasatun fi't-Tefsiru'l-Mevdu'i adlı bir çalışmasında konu birliğine genişçe yer vermiştir Dr Zahir Avvad, bu konu birliğini ilk tesbit edenin İbnu Kayyım el-Cevz'ıyyeolduğunu iddia eder

Oysa Dr Draz'm tesbitine göre İbnu Kayyim'dan önce Razı, Îbnu'l-Arabî ve Ebu Bekr en-Nisaburi konu birliğini tesbit etmişlerdir

Ancak bunu kim başlatmışsa başlatsın, gördüğümüz kadarıylakonuyu en geniş işleyen ve en güzel inceleyen Firuz'abadî (ö817/1415)'dir Her sûrenin bir ana hedefininolduğunu izaha çalışır Bunu Besairu Zevi't-Temyiz fi Letaifi'l-Kitabi'l-Aziz adlı altı ciltlik değerli eserinde her sûre için ayrı ayrı kaydederKonu Birliği terimi ise, Kur'ân ilimleri terminolojisine yeni girmektedir Selef alimleri tarafından işlenmişolmasına rağmen, günümüz konu birliği anlayışına uygun olacak şekilde ilmî bir zemine oturtulmuş değildi Bazıoryantalistlerin kinci ve dar düşüncelerinden dolayı Kur'ân sûrelerinin birden fazla konuyu karma bir şekildeişlemesine yönelik eleştirilerine

tanık olan Müslüman alimler, konu birliğine ilgi duydular Özellikle yukardada işaret edildiği gibi aklî tefsir ekolünün müntesipleri Konu Birliğine fazla ilgi göstermektedirler

Bu ekolunmüntesipleri konu birliğini hem sûredeki konu birliği hem de Kur'ân'ın tümündeki konu birliği anlamındakullanırlar

Ayrıca konulu tefsirle meşgul olanlar da konu birliğini terime fazla yer vermeden içerik olarak kullanırlar

Konu birliğini inceleyenlerin başında Dr Muhammed Abdullah Draz gelir Dr Draz bu konuyu uzun uzadıya en- Nebeul-Azlm ve el-Medhal adlı eserlerinde anlatır

Draz, Kur'ân sûrelerindeki konu birliğini o kendisineözgü, orijinal, mantıkî, edebî ve delil dolu ilmî üslubuyla anlatır Bir konunun diğer bazı konular arasında ilk etapta görülmeyecek kadar gizlenip yayılması hususunun şiirde de görüldüğünü vurgular

Draz, Kur'ân sûrelerindeki konu birliğinin mantığını, felsefesini ve delillerini, anlattıktan sonra el-Bakarasüresindeki konu birliğini örnek olarak anlatır

Sûrelerdeki konu birliği'ni biz de 1992 yılında henüz Draz'ın bu konudaki tezini görmeden evvel Mülk sûresineyazmış olduğumuz Adva'un alâ Sûreti'l-Mülk adlı çalışmamızda Draz'ın söylediğinin aynısı olmasa bile, ona çok yakın bir şekilde yazmıştık

Draz'ın dışında çağdaş alimlerden Muhammed Reşid Rıza el-Menar'da; Fehd bAbdurranhman er-Rumî Menhecu'l-Medreseti'l-Aliyyeti'l- Hadiseti fi't-Tefsîr'de; kısmen de Dr Mustafa MüslimMebahisu fi't-Tefsiri'l-Mevzu'î adlı eserinde kimisi konu birliği ismini kullanarak kimisi kullanmayarak konuyuincelemişler Ayrıca aşağıda isimlerini ve bu alandaki eserlerinin adlarını sıralayacağımız simalar da konu birliğimevzu'unu ele almışlar Ne var ki, konuyu hem ele alış biçimi hem de özünün ne olduğu noktasında birbirindenfarklı bir şekilde incelemişler Hem bu farklılığa dikkati çekmek, hem de bu hususun okuyucunun zihnine daha

net bir şekilde yerleşmesini temin etmek için kısmen detaylı olarak bu mevzuyu nasıl işlediklerine ışık tutmayaçalıştım Bu simaların hepsi de eserlerinde honu birliği'ni müstakil bir başlık altında incelemişler O simalar şunlardır:

1-Dr Abdullah Şehhate Ulumu'l-Kur'ân
adlı çalışmasında sûrelerde konu birliği adlı bir başlıkta Drazdan bazı nakillerde bulunur Sonra el-Bakara sûresinden el-Enfal sûresine kadar olan ve es-Seb'u't-Tıvâl adıyla bilinen yedi uzun sûrenin ana konularını konu birligi çerçevesinde tesbite çalışır

Ancak, Şehhate'nin çalışmasında şu iki husus dikkatimizi çekmektedir:
a-)Konu birliği tezinin yeteri kadar ispatını ve mantıkî argümanlarla temellendirmesini yapmadan, aceleci bir tavırla yukarıda anılan sûrelerde konu birliği tesbitine geçmiştir Söz konusu mevzuyla ilgili Drazdan yaptığıalıntılar az olduğu için doyurucu değildir Halbuki, böylesine önemli ve ilginç bir mevzuun mutlaka yeteri kadar ispatlanması gerekirdi
b-)Sûrelerde tesbit ettiği konuların sayısında bize göre şişkinlik vardır Dolayısıyla hedeflenen konu birliğidağılmış olmaktadır Meselâ: en-Nisa sûresi için on konu tesbit eder

Oysa bu konuları açıp, sayısınıçoğaltarak birliği dağıtmaktansa, şu üç ana konu altında toplamak daha uygun olurdu: Akaid, Ahkam ve ehl-ikitabın durumu

Ayrıca konunun işlenmesinde bir dağınıklık da göze çarpmaktadır

2-Halid el-Akk el-Furkan ve'l-Kur'ân
adlı eserinde, Beşinci bahis Kur'ân'ın yüceliği ve konu birliği adıyla bir başlık koymuş Ancak ne ilginçtir ki, yazar yedi sayfalık olan bu başlığın muhtevasında Kur'ân'da konu birliği'netek kelime ile değinmemiştir

3-Abdülkadir Ata
da Kur'ân Yüceliği ve Konu Birliği adı ile bir başlık atmış Ata burada Kur'ân'nın tümünün bazı temel kavramları ispatlamaya yönelik olduğunu söyler Bu kavramlar ise: kulluk, insanların haşregönderilmesi, Allah'ın varlığı, insan hürriyeti, kölelik ve adalet vbdir

Abdülkadir Ata'ya göre Kur'ân'da geçen tüm konular, insanın bir fakir kul olduğunu ancak, Allah'ın ona hürriyeti bahşettiği hususunu ispata yöneliktir

Ata, konu birliği denince Kur'ân'ın yukarıda geçen konuları birbirlerini ispatlayıcı ve destekleyici bir şekildeanlatması hususunu anlamaktadır Hatta o, bu temel kavramların tümünün de adalet konusunu ispata yönelik olduğu iddiasındadır

Buna göre Ata'nın sunmaya çalıştığı Konu Birliği ayrı; Dr Draz'ın ileri sürdüğü konu birliği ayrı; MahmudHicazînin konu birliği ayrıdır Her üçü de Kur'ân'ın yüceliğini ispatlamaktadır Ancak Ata'nın ileri sürdüğü birlikte, zorlama açıktır Ayrıca o, oryantalistlerin eleştirilerine fazla cevap vermez

4-Zahir b Avvad el-Elma'î nin, konulu tefsir alanında yazdığı
Dirasatün fi't-Tefsiri'l-Mavdu'î lil-Kur'ânil-Kerim
adlı çalışmasında konu birliği mevzuuna değinmektedir Riyadlı yazar, çalışmasında Drazdan alıntıyaparak önce mevzuyu sûre içindeki konu birliği çerçevesinde incelerBu cümleden olarak es-Seb'u't-Tıval, et-Tevbe, Yusuf, el-Kehf ve en-Nur sûrelerinin konu birliğini kaydeder

Ancak kanaatimizce Riyad'h yazar,sûrenin konu birliğini tesbitte Şehhate'den daha başarılı görünmektedir Çünkü o, el-En'am sûresinin konularınıustalıkla beşe indirmiştir (tevhid, nübüvvet, haşr, kıssa ve ahlak)

Oysa Şehhate'nin en-Nisa sûresininkonularını ona çıkardığı daha önce belirtilmiştiNe var ki, el-En'am sûresinin konularını daha da azaltarak daha fazla birlik sağlamak mümkündür: Akide, tarihve ahkam şeklindeGörülen şu ki, Draz'dan sonra gelen hiç birisi bu hususta Draz kadar başarılı olamamıştır Görebildiğimizkadarıyla kitaplarının bir bölümünde konu birliğini inceleyenler bunlardır Konu birliği alanına tahsis edilmiş bir eser temin edebildik Şimdi onu tanıtmaya çalışalım

Dr Muhammed Mahmud Hicazi-el-Vahdetu'l-Mevduiyetu f'i'l-Kur'ânı'l-Kerim
(Kur'ân'da Konu Birliği)
 
Selam!

Hicazi-el-Vahdetu'l-Mevduiyetu f'i'l-Kur'ânı'l-Kerim
Dr Muhammed Mahmud

Kitap, bir doktora tezidir 1970 yılında Kahire'de basılmıştır Eserin ana metni 408 sahifedirYazar ana konulara başlamadan önce konu birliğinden neyi kast ettiğini izaha çalışır Kısaca konu birliğindenmuhtelif sûrelerde ele alınan konular arasındaki birliği kast ettiğini ifade eder

Kitap dört bölümden meydana gelir:

Birinci bölüm
Kur'ân'da konuların tekrarına, tekrarın gerekliliğine, konunun tekrarını gerektiren amillere ve her sûrenin belli sınırlarının olduğuna dairdir

İkinci bölüm
konuların bir sûrede tam zikredilmediğine dairdir Bu bölümde Kur'ân'ın parça parça naziloluşunun hikmetlerini ve konunun bütünüyle bir sûrede zikredilmemesinin sebeplerini kaydeder

Üçüncü bölüm
Kur'ân sûrelerinde tekrarlanan konular arasında tam bir birlik ve uyumun olduğunu, konutekrarının adeta Kur'ânî bir özellik olduğunu bir iki misalle anlatmaya çalışır

Dördüncü bölüm
bir konunun sûrede tam olarak anlatılmadığını kaleme alır Yazar bu istikamette konu birliği çerçevesinde Kur'ân sûrelerini genel bir değerlendirmeye tabi tutarKur'ânî konulardan ahd, vefa, Mesih,uluhiyet, teşri', Kur'ân'da kıssa ve kıssadan da Musa (as)'ın kıssasını detaylı bir şekilde incelemeye tabi tutarYazar, kitabıyla Kur'ân sûrelerinde geçen konular arasında birliğin olduğunu ve muhtelif sûrelerde geçen aynıkonunun bir birlik oluşturduğunu, bu sayede ihtilaf ve çelişkinin olmadığını ve böylece de konuların çeşitlisûrelerde geçen parçalarının birbirlerini tamamladıklarını ispatlamaya çalışır

Kitap, ciddi bir çalışmanın ürünüdür Kur'ân'da her hangi bir konu ele alınırken konuyu oluşturan unsurlarınarasında doğal hiyerarşiye dikkat edildiği tezini savunması açısından orijinal bir çalışmadır

Konu birliği sahasında

Dr Abdullah Şehhate'nin
Ehdafu Külli Suretin ve Mekasiduha
adlı çalışması ve

Tahmaz, Abdulhamid Mahmud'un

Min Mevadi'i Suveri'l-Kur'âni'l-Kerim
adlı eserinden başka isim tesbit edemedik
 
Üst Alt