Sultan IV. Murad Han

Babası: Sultan 1. Ahmed
Annesi: Kösem Sultan (Mahpeyker)
Doğum Tarihi: 27 Temmuz 1612
Tahta Çıkışı: 10 Eylül 1623
Ölümü: 19 Şubat 1640 gecesi

I. Ahmedin Mah-peyker (Kösem) Sultân adlı hanımından 28 Cemaziyülevvel 1021 (27 Temmuz 1612) tarihinde İstanbulda dünyaya gelmiş oğludur. 1032/1623 tarihinde Veliahd Şehzâde Murad, Dördüncü Murad ünvanıyla 11 yaşını 1 ay 15 gün geçe tahta çıkmıştır. Bunun en önemli sebebi, Sultân Mustafanın şuurdan mahrum bulunması ve Devletin de Erzurum Valisi Abaza Mehmed Paşanın isyanı ve benzeri olaylar sebebiyle müthiş bir zaafa maruz kalmış olmasıydı. Tecrübeli devlet adamı Sadrazam Kemankeş Ali Paşa, Şeyhülislâm Yahya Efendi ve Kazaskerlerle de meşveret ederek, çocuk yaşta olmasına rağmen Sultân Ahmedin en büyük ve erşed şehzâdesi Muradın Padişah olmasını zaruri görmüşlerdi. Mecnûnun yani akıl hastasının imâmeti yani Halife olması caiz görülmediğinden Padişahın hali gerektiğini ve oğluna dokunulmayıp Saraydaki odasında göz hapsine alınacağını Vâlidesine ilettiler ve 9 Eylül 1623 sabahı Sultân Muradı halife ve hükümdâr ilan ettiler.Sultân Murad, Ebâ Eyyubül-Ensârî türbesinde, asrın maneviyat reislerinden Aziz Mahmûd Hüdâyînin eliyle kılıç kuşanmıştır.

IV. Muradın saltanat devresini iki ana bölüme ayırmak icab etmektedir:

Birinci Safha: IV. Muradın ismen Padişah olduğu, ancak devleti annesi Kösem Sultân ile Sadrazamlarının ve Şeyhülislâm ve benzeri devlet adamlarının yönettiği devredir (1032/1623-1041/1632). Bu devre, 8 küsur sene devam etti.

Sultân Murad işbaşına geldiğinde, Yeniçeriler çok fazla şımarmışlardı. Padişahın huzuruna kadar giren yeniçeri ağaları ve ocak çorbacıları, Padişahın adamlarını katletmeye kadar işi vardırmışlardı. Memlekette rüşvet ve yolsuzluk aşırı derecelere ulaşmıştı. Dış ve iç hazineler bomboş olduğundan ocaklara cülûs bahşişi bile verilememekteydi. Hatta Enderundaki altın ve gümüş eşya Darphâneye gönderilerek cülûs bahşişi verilmeye çalışılmıştı.

Devletin itibarı ve siyasi durumu da iyi değildi. Erzurum Valisi Abaza Mehmed Paşa isyan etmiş ve eline geçirdiği yeniçerileri katletmeye başlamıştı. Sultân Osmanın kanını isterim diyerek Genç Osman olayını bahane edip Devlete kan kusturmaktaydı. Diğer tarafdan fırsatı ganimet bilen İran da Bağdadda isyan çıkartmış ve hatta Bağdadı ele geçirmişti. Kısaca içeride celâlî denilen zorbalar ve dışarıda da İranlılar Osmanlı Devletini sarsmaktaydı.

Böyle bir durumda IV. Muradın tahta geçmesine vesile olan Sadrazam Kemankeş Ali Paşa da gururlanmış ve suiistimallere başlamıştır. Bunu fark eden ve hakkı söylemekten çekinmeyen Şeyhülislâm Yahya Efendi, 1032/1623 Ramazan Bayramında vâki olan ziyâretinde Sadrazamın rüşvet ve zorbalıklara göz yumduğunu Padişaha işâr edince, durumu öğrenen Sadrazam hemen onun da aleyhine geçmiş ve dürüst Şeyhülislâmı bir kısım yalan ve iftiralarla görevinden aldırarak yerine biraz da sâkin tabîatlı olan Esad Efendiyi tayin ettirmiştir. Bu da devlet için büyük bir problemdir.

Böylesine sıkıntılarla Padişah olan IV. Murad, bizzat hükmedemiyordu. Hâkim devlet ricâli ve annesi idi. Şeyhülislâm Yahya Efendiyi görevden aldıran ve suiistimallere adı karışan Kemankeş Ali Paşanın Padişahtan Bağdadın düşmesini yalan söyleyerek saklaması, bardağı taşıran son damla oldu. Verilen idam kararıyla hayatına son verilen Sadrazamın yerine tecrübeli devlet adamı ve Kubbealtı veziri Çerkes Mehmed Paşa getirildi. Abaza Mehmed Paşayı takip için Doğu Anadoluya kadar gelmişti; ancak yolda vefât etti ve yerine Diyarbekir Beylerbeyisi Hâfız Ahmed Paşa tayin edildi. Kösem Sultânın büyük kızı Ayşe Sultân ile evlenip Damad sıfatını da alan Hâfız Ahmed Paşa, Abaza Mehmed Paşanın affedilip Erzurum Valiliğinde ibkası üzerine, Bağdadda Bekir Subaşının çıkardığı isyanı bastırmak üzere Bağdad tarafına serdar-ı ekrem ve sadrazam olarak hareket etti. İyi bir komutan olmadığından muvaffak olamadı ve 1626 yılında azledildi. İran Şahı Şah Abbas Bağdad isyânını körüklüyor ve hatta gönderdiği askerlerle onları destekliyordu. Bağdad Valiliği Bekir Subaşıya verilerek mesele halledilmek istendi.

Yerine Damad Halil Paşa ikinci defa sadrazam oldu ve yeniden patlak veren Abaza isyânını bastırmak üzere Erzuruma gönderildi. Ancak bu da başarılı olamadı ve 1628 yılında görevden alındı. Bunun yerine muhteris, otoriter ve becerikli bir komutan olan Dâmâd Hüsrev Paşa Sadrazamlığa getirdi. Önünde Abaza isyanını bastırmak meselesi vardı. Büyük bir mahâretle bu problemi, 1628 yılının 9. ayında çözdü ve Abazanın askerleri terhis olundu ve kendisi de İstanbula getirildi. Sultân Murad, ağabeyi Osmanın kanı için mücadele eden bu komutanı Bosna Beylerbeyi yaparak taltif etti. Mesele de halledilmiş oldu.

Ancak bu sırada İran Şahı Bağdadda ikinci isyanı çıkarmış ve Bağdad üzerine yürüyerek burayı işgal etmişti. Bu İranla savaş yapılacak demekti. Yeniçeriye dayanan ve emniyet ve âsayişi temin ediyorum diyerek epeyce zulümler icra eden Hüsrev Paşa, bizzat Bağdad üzerine yürüdü. Ancak Bağdadı alamadı ve 1631 yılının onuncu ayında bu görevden azledildi. Yerine de yine Dâmâd Hâfız Ahmed Paşa getirildi.

Hâfız Ahmed Paşanın işi zordu. Zira hem Tokattaki mazul sadrazam ve onun işbirlikçisi olan Damad Receb Paşa ile uğraşmak zorundaydı ve hem de İran Devletine karşı olan savaşı yönetecekti. Gerçekten ikincisine sıra gelmeden hayatı sona erdi. Zira IV. Muradın zorba başı dediği Damad Receb Paşa yeniçeriyi ve kapıkulu sipahilerini isyana teşvik etti. Maalesef bütün bu isyan tahriklerinde Nâibe-i Saltanat Kösem Sultânın da müdahalesi vardı ve isyancıları destekliyordu. Bütün arzuları kukla bir padişahla devleti idare etmekti. 19 Receb isyanı diye bilinen bu isyan neticesinde Hâfız Ahmed Paşa, Padişahın gözü önünde isyancılar tarafından öldürüldü ve Zorbacı başı Receb Paşa 1632 yılının bu zorlu günlerinde Sadrazamlığa getirildi.

Sultân Murad, zorbacı başı Receb Paşanın entrikalarının ardında mâzul Sadrazam Hüsrev Paşanın bulunduğunu biliyordu. Ayrıca isyan eden zorbalar, sadece Ahmed Paşanın öldürülmesiyle yetinmiyorlardı. Esad Efendiden sonra yeniden Şeyhülislâm olan Yahya Efendinin de bu görevden alınmasını istiyorlardı. Nitekim alındı ve yerine Ahizâde Hüseyin Efendi Şeyhülislâmlığa getirildi. İsteklerinin sonu gelmiyordu. Sultân Murad evvela, Murtaza Paşayı tavzif ederek Tokattaki Hüsrev Paşanın ele geçirilmesini istedi; teslim olmadı ve sonra da öldürülüp halka cesedi teşhir edildi. Bunun üzerine Receb Paşa yeniden kapıkulu askerlerini tahrik ederek 20 Şaban ihtilali diye bilinen ikinci isyanı çıkarttı. Veliahd Şehzâde Bâyezid Padişah yapılmak istendi; ancak muvaffak olunamadı. IV. Sultân Murad, ipleri ele almaya başlamıştı ve hemen devleti tehlikeye sokan Recep Paşayı 18 Mayıs 1632 tarihinde idam ettirdi.

Bunun üzerine Sultânahmed Meydanına toplanan isyancı askerler yeniden anarşi çıkarmak istediler. Ancak Sultân Murad zeki davrandı ve açık bir divan yaparak âlimler, devlet ricâli ve askerlerin huzurunda, halkın da duyabileceği şekilde tarihî bir nutkunu îrâd eyledi. Anarşinin devletin temellerine girdiğini, ordunun savaşamaz hale geldiğini, askerin siyâset ile uğraşmaktan işini yapamadığını, devleti bir avuç zorba ve hırsıza yedirmeyeceğini, şerîata, kendisine ve kanuna itaat etmeyen kim olursa olsun hakkından geleceğini bildirdi. Padişah, Allaha, Onun Peygamberine ve sizden olan ülül-emre itaat ediniz mealindeki âyeti okudu ve tefsir etti. Arkasından Habeşli bir köle dahi olsa başınızdaki âmirlere itaat ediniz manasını taşıyan hadisi zikredip şerh etti. Ve şununla bağladı: Sizin sadakatiniz şu vakit doğrudur ki, aranızda tefrikaya mahal vermeyesiniz. Aranızdaki müfsidleri barındırmayasınız. Allahın emrine ve Resûlüllahın hadisine aykırı hareket edenleri desteklemeyesiniz. Ben ki, halifeyim, bana itaat etmeyip celâliler ve haricîler mesabesindeki eşkıyaları desteklerseniz, memleketin hali ne olur?.

Bu fevkalade ikna edici konuşmayı dinleyen halk ve devlet ricali, Padişah lehine çok büyük tezâhürât yaptılar ve IV. Muradın asıl saltanat yılları başlamış oldu.

İkinci Safha: IV. Muradın ikinci ve asıl saltanat safhasıdır ki, Receb Paşanın katledilip zorbaların tasfiye edildiği 1041/1632 yılından başlar ve vefâtına yani 1640 yılına kadar devam eder. Son sekiz yıl Sultân Muradın asıl saltanat yıllarıdır.

IV. Murad 21 yaşına gelmiş ve çocukluk devresini bitirerek devleti idare edecek tecrübeye sahip olmuştu. Devletin idaresini ele alır almaz, Tabanı Yassı Mehmed Paşayı sadrazamlığa getirdi. Evvela devlet toprakları üzerindeki emniyet ve âsâyişi temin etmeye başladı; sonra da Devleti tehdit eden başta İran olmak üzere dış tehlikelere yöneldi. Şimdi bunları da çok kısa olarak özetleyelim:

1) IV. Muradın ilk yaptığı icraat, Ağabeyi Genç Osmanın ölümüne yol açan ve memlekette huzuru bozan zorbacıların elebaşılarını teker teker temizlemek oldu. Gerçekten Saka Mehmed, Gürcü Rıdvan, Cadı Osman ve benzeri eşkıya reisleri hemen idam edildi. Bunlardan Beyşehri, Seydişehri ve çevresini kasıp kavuran Deli İlâhî, İstanbula getirilerek katl olundu. Balıkesir çevresinde Solakoğlu diye bilinen İlyas Paşa, Küçük Ahmed Paşanın gayretleriyle ele geçirildi ve ortadan kaldırıldı. Yine Lübnan ve Suriye taraflarında zulüm rüzgarları estiren Dürzi lider Maanoğlu Fahreddin ve oğlu Mesud da İstanbula celb olunduktan sonra 1635 yılında idam edildiler.

2) İstanbulda 1043/1633 yılında çıkan ve İstanbulun yaklaşık beşte birini yakıp yıkan büyük yangın üzerine, bunu da bahane eden IV. Murad, zamanın Şeyhülislâmı Ahi-zâde Hüseyin Efendiden de fetvâ alarak, tütün ekmeyi ve tütün içmeyi yasaklamıştır. Ancak Şeyhülislâmdan aldığı fetvâyla bununla kalmamış ve çıkarılan yasağa uymayanları, devlete isyan etmiş kabul edip katl etmeye başlamıştır. Solakzâde, tütün yüzünden katle şerî cevaz veren Şeyhülislâm sonradan idam edilince, kendisi hakkında Cezây-ı sezâsını buldu ifadesini kullanmıştır. IV. Murad, tütün yasağı ile yetinmemiş ve o devirde zorbaların, işsizlerin ve de eşkıyanın toplantı yerleri haline gelen kahvehâneleri de hem kapatmış ve hem de yasağa rağmen içki içip sarhoş olanları gerekli cezalarla cezalandırmıştır. Her iki hadiseyi de, memlekette kaybolan huzuru yeniden tesis etmek gayesiyle ve de eşkıyanın gözünü korkutmak için yaptığı ifade edilen Sultân Murad, bazı tarihçilere göre, bütün Osmanlı arazilerinde yaklaşık 20.000 eşkıyayı ortadan kaldırmıştır. Elbette ki bütün tasfiyeler sırasında bazı mazlumlar da zulme maruz kalmış olabilir.

3) Sultân Muradın eski Osmanlı Padişahlarından farklı olarak yaptığı bir icraat da, o zamana kadar Görevden azl olunur ve nefy olunabilir; ancak katl olunmaz diye bilinen kuralı çiğneyerek, ulemâ sınıfından bazı insanları da idam ettirmesidir. 1043/1633 yılında İzmit, İznik ve Bursa taraflarına doğru düzenlediği teftiş seyahatinde, rüşvet iddiaları ve yolsuzluk ithamları yüzünden İznik Kadısını idam ettirmiştir. Bu durumu, teessüfle Vâlide Sultâna bir tezkire ile duyuran ve tezkiresinde Kendülerini bedduadan sakınırız. Umulur ki, siz kendilere nasihat buyurub âlimler zümresinin hayır duasını aldırasınız; ecdadının hürmet gösterdiği bu zümreye Padişah da hürmet göstere ifadelerini kullanan Şeyhülislâm Ahi-zâde Hüseyin Efendi, Vâlide Sulân tarafından hemen menfi ithamlarla Padişaha ihbar edilmiştir. Maalesef Sultân Murad, Şeyhülislâmı Padişaha isyan hazırlığı suçundan idam ettirmiştir. Bu Şeyhülislâm, kardeş katline de karşı çıkan ve bunu bizzat Sultân Murada hatırlatan cesur bir ilim adamıdır.

4) Osmanlı Devletinin iç ahvâlindeki bu karışıklıktan istifade eden İran Şahı, yeniden Bağdada saldırmış ve Bağdadı ele geçirmiştir. Padişah, sadrazamları tarafından yapılan harekâtlar netice vermeyince, bizzat kendisi İran üzerine iki ayrı sefer düzenlemiştir. Birinci İran Seferi, Revan Seferi diye meşhurdur. 1635 yılında yapılan bu sefer neticesinde, Revan (Erivan) alınarak Tebriz taraflarına da akın yapılmıştır. On ay sürmüştür. İkinci İran seferi ise, Bağdad Seferi diye bilinmektedir. İranlıların Revanı yeniden ele geçirmeleri üzerine 1638 yılında Padişah Bağdada yürümüştür. Uzun süren bir muhasaradan sonra 1639 yılında Bağdad yeniden Osmanlı Ülkesine katılmıştır. Bu savaşta Osmanlı Sadrazamı Tayyar Mehmed Paşa şehid olmuştur. Daha sonra Kemankeş Kara Mustafa Paşanın başkanlığında yürütülen sulh müzâkereleri neticesinde İranlılarla Kasr-ı Şirin Andlaşması yapılmış ve savaşlara son verilmiştir. Bu antlaşma ile Erivan ve Azerbaycan İranda; Bağdad ve havalisi ise Osmanlı Devletinde kalmıştır. Artık, IV. Murad, Fâtih-i Bağdad ünvanını kazanmıştır.

Sultân Murad, büyük bir karşılama ile İstanbula döndü. Ancak nikris hastalığına müptelâ idi. Nihâyet tedâviler netice vermeyince, Ramazan Bayramının 2. günü yatağa düşen Sultân, 8.2.1640 tarihinde vefât eyledi. Cenaze merâsiminde gazalarda bindiği üç atının eğerleri ters takılarak cenazenin önünde yürütülmesi, İslâmiyette yok ise de, İslâma kesin aykırı bir âdet de değildir .

10.09.1623 Sultan Mustafanın tahttan indirilmesi.Sultan IV. Muradın tahta çıkarılması.
11.01.1624 Bağdadın Safavilerin eline geçmesi.
03.04.1624 Veziriazam Kemankeş Kara Ali Paşanın idamı, yerine Çerkes Mehmed Paşanın sadareti.
28.05.1624 Abaza Paşa isyanının bastırmak için ordunun Veziriazam kumandasında harekete geçmesi.
07.1624 Kırım isyanı.
05.09.1624 Kayseri çevresinde Abaza Paşanın etkisiz kılınması.
12.1624 Cennetoğlu isyanı.
28.01.1625 Çerkez Mehmed Paşanın ölümü.
08.02.1625 Diyarbakır Beylerbeyi Hafız Ahmet Paşanın sadareti.
05.10.1625 Karadenizde Kara-Harman zaferi.
11.11.1625 OrdununBağdada ulaşması.
13.11.1625 Bağdad Kuşatması.
29.04.1626 Osmanlı-Safavi görüşmeleri.
03.07.1626 Bağdad kuşatmasının kaldırılması.
01.12.1626 Hafız Ahmet Paşanın azli; yerine Halil Paşanın sadareti.
04.12.1626 Yeni Sadrazamın Abaza Paşa isyanını bastırmak için hareketi.
03.1627 Ordunun Erzuruma gelişi.Erzurum kuşatması.
25.09.1627 Kuşatmanın başarısız kalışı.
20.12.1627 Ordunun Tokata ulaşması.
06.04.1628 Halil Paşanın azli; yerine Ekrem Hüsrev Paşanın sadareti.
30.08.1628 Ordunun ikinci Erzurum kuşatması.
22.09.1628 Abaza Paşanın teslim olması.
14.10.1628 Ordunun Erzurumdan-İstanbula dönüşü.
10.06.1629 Hemedan ve Bağdad seferinin başlaması.
21.08.1629 Ordunun Konya-Diyarbakır-Halep-Musula hareketi.
28.01.1630 Ordunun Musuldan hareketi.
05.05.1630 Mihriban zaferi.
15.05.1630 Mihribandan Hemedana hareket.
14.07.1630 Çemhal zaferi.
24.08.1630 Ordunun Kasr-ı Şirine ulaşması.
05.10.1630 Bağdadın ikinci kuşatması.
14.11.1630 İkinci kez Bağdat kuşatmasının kaldırılması.
12.12.1630 Ordunun Musula dönüşü.
06.09.1631 Ordunun Diyarbakırda kışlaması.
25.10.1631 Veziriazam Hüsrev Paşanın azli.Müezzinzade Hafız Ahmet Paşanın sadareti.
18.11.1631 Ordunun İstanbula dönmesi hakkında emir.
10.02.1632 Zorbaların Topkapı Sarayına saldırıları.Veziriazamı öldürmeleri.Topal Recep Paşanın sadareti.
08.06.1632 Sultan IV. Muradın Devlet idaresini doğrudan ele alması.
08.1632 Balıkesir bölgesinde isyan.
02.09.1633 Büyük İstanbul yangını, şehrin beşte biri yandı.
16.09.1633 Kahvehanelerin kapatılması ve tütün yasağı.
15.10.1633 Van Kalesinin Safavi kuşatmasından kurtarılması.
17.12.1633 Ordunun Halebe gelmesi.
07.01.1634 Sultan IV. Muradın ilmiye sınıfını etkisiz kılması. Şeyhülislâmın idamı.
08.04.1634 Sultan IV. Muradın Lehistan Seferi için İstanbuldan Edirneye hareketi.
27.07.1634 Lehistan Hükümetinin Osmanlı şartlarını kabul etmesi.
23.08.1634 Abaza Paşanın idamı.
09.1634 Lehistan barışı.
27.01.1635 Şair Nefinin idamı.
10.03.1635 IV. Muradın Revan seferine çıkışı.
03.07.1635 Sultan IV. Muradın Erzuruma girişi.
26.07.1635 Ordunun Revan önüne gelişi.
08.08.1635 Revan Kalesinin teslim alınması.
11.09.1635 Tebriz şehrinin işgali.
30.09.1635 Ordunun Vana gelişi.
21.10.1635 IV. Muradın Diyarbakıra ulaşması.
04.11.1635 IV. Muradın Diyarbakırdan İstanbula hareketi.
27.01.1636 IV. Muradın İstanbula girişi.
01.04.1636 Erivanın Safaviler eline geçmesi.
03.10.1636 Szalonto bozgunu.
02.02.1637 Veziriazam Mehmed Paşanın azli, Bayram Paşanın sadareti.
07.03.1637 Ordunun doğu seferine başlaması.
05.07.1637 Azak Kalesinin Rusların eline geçmesi ve yıkarak geri çekilmeleri.
08.04.1638 IV. Muradın Bağdat Seferine çıkması.
22.07.1638 Ordunun Halebe ulaşması.
26.08.1638 Veziriâzam Bayram Paşanın ölümü.
27.08.1638 Diyarbakır Beylerbeyi Tayyar Mehmed Paşanın sadareti.
03.09.1638 Ordunun Veziriâzam kumandasında Diyarbakırdan hareketi.
15.11.1638 Bağdat Kuşatması.
19.12.1638 Muharebenin başlaması.
23.12.1638 Veziriazam Tayyar Mehmed Paşanın ölümü, yerine Kaptanı Derya Kemankeş Kara Mustafa Paşanın sadareti.
24.12.1638 Bağdadın ele geçirilmesi (teslimi).
25.12.1638 Safavi kuvvetlerinin yok edilmesi.
26.12.1638 IV. Muradın İmam-ı Azam türbesini ziyaret etmesi.
14.01.1639 IV. Muradın Bağdattan hareketi.
27.01.1639 Padişahın Musula gelişi ve Safavi Hükümdarına ihtarı.
05.02.1639 Padişahın Diyarbakıra gelişi.
23.03.1639 Veziriâzam Kemankeş Kara Mustafa Paşanın İran seferi.
29.04.1639 Safavi elçisinin Veziriâzam tarafından kabulü.
17.05.1639 Osmanlı-İran Hududunu çizen Kasrı Şirin Andlaşmasının imzalanması.
12.06.1639 Sultan IV. Muradın İstanbula dönüşü.
05.01.1640 Kemankeş Kara Mustafa Paşanın İstanbula dönüşü.
09.02.1640 Sultan IV. Muradın vefatı.Sultan İbrahimin tahta çıkması.
 
Üst