Merhaba!

Dr.Osman Örsel

Tütün insanlar tarafından tanınmasından günümüze kadar geçen zaman içinde çeşitli şekillerde
kullanılmıştır. Kullanım amaçlarına göre değişik harmanlar ( blend , karışım ) oluşturulmuştur.

1. Tütünün yanmasından oluşan dumanın kullanılma tarzları:

1. Sigara ( cıgarette )
2. Puro ( cıgar )
3. Pipo ( pipe )
4. Nargile: Tömbeki (hookah tobacco, water pipe)

2. Tütünün doğrudan doğruya dumansız olarak kullanılması ( smokeless tobacco )

Çiğneme: Chewing Tobacco, Maraş Otu
Enfiye: Snuff
Nikotin preparatları halinde; Nikotin suyu , sakızı, lolipopu, bandı, tableti, granülleri,
spreyi

3. Tütünün başka amaçlarla sanayide kullanımı

Nikotin , sitrik ve malik asit , selüloz , yağ , piktin çiçeklerinden esans vb. maddeler elde etmek
amacıyla.

Sigara Harmancılığı

İçerdikleri tütün tiplerine göre sigara harmanları iki gruba ayrılır:

1. Grup: Tek tip tütünden oluşturulan sigara gruplarıdır. Tek başına Virginia , İngiliz ve Oriental
tip sigaraların harmanları gibi.

2. Grup: Çeşitli tütün tiplerini ve farklı kurutma şekilleri olan tütünleri içeren sigara
harmanlarıdır. Bunlara politip veya blend harman denilir. Amerikan Blend, Virginia Blend ve
esmer sigara tipi harmanlar bu gruba girer.

Sigara fabrikasyonunda teknolojik işlemler bakımından blend harmanlar iki kısma ayrılır.

Soslama (cassing) ve kokulandırma (flawdring) gibi katkısal maddelerle terbiye gören sigara
harmanları, örneğin Amerikan ve bazı esmer Fransız sigaraları böyledir.

Katkı maddeleri kullanılmadan hazırlanan blend tipi sigaralar, örneğin Virginia Blend ve
çoğu esmer tip sigara harmanları da bu gruba girerler.

Harman Tipleri

1- Oriental Grup Sigara Harmanları:

Başlıca Türk Tipi tütünlerden oluşur. Nikotinleri azdır.
Çoğunlukla sos, koku ve yanıcı madde gibi katkılar içermezler. Dünyadaki tüketimi oldukça
azalmıştır.

2- İngiliz Tipi Sigara Harmanları:

Virginia tütünleri ile Zimbabve, Japonya , Kanada , Hindistan
Filipinler menşeli Virginia ve kısmen Oriental tütünlerin karışımından meydana gelirler.
İngiltere’de 1856 yılında yayınlanan Pure Tobacco Act (Saf Tütün Yasası) İngiliz tipi
sigara harmanlarının önemine ve yaygınlaşmasına boyut kazandırmıştır. Türkiye’nin Doğu ve
G.Doğu Anadolu bölgelerinde üretilen tütün tipleri İngiliz tipi tütüne yakın karakterdirler.
Boğazda istenir, açıkça duyulan yakarlık hissi bırakırlar.

3- Fransız Tipi Sigara Harmanları:

Koyu kahverengi, “Tabac Nair” denilen tütün ve çeşitlerinden
oluşur. Latin Amerika’nın Brezilya , Arjantin , Küba ve Paraguay gibi ülkelerinde yaygın olarak
tüketilir. Fransız tipi sigaraların Fransa , İtalya , İsviçre , İspanya , Belçika , Avusturya , Polonya ,
Macaristan’da üretim miktarları yüksektir. Nikotinleri yüksek acımsı genellikle sade sigaralardır.
Puro tütününe özgü kokuları vardır.

4- Amerikan Tipi Sigara Harmanları:

Virginia , Burlay , Maryland tütünleri ile bir miktar da Türk
tipi tütünler içerirler. Soslar ve kokular yüksek düzeyde kullanılır.
Amerikan Tipi Soslandırma:
Naturel: Meyan Balı, bal, pekmez, ananas şurubu, saf şeker ya da invert şeker şurubu, keçi
boynuzu.
Kimyasal Soslar: Glukol , septisol , propan , diol vb.

Kokulandırma (flowering):

Doğal ve sentetik ürünler kullanılmaktadır: Bergamot ağaç kavunu ve oris kökü yağı, ginset root,
tonga baklası, anason, rosemarin, rom, jamaika, vanilin, kakao, tarçın, karanfil gibi usare ya da
esanslar.

Fiksatörler ve Koruyucu Ajanlar:

Fiksatörler katılan kokuların koruyuculuğunu sağlarlar. Natürel fiksatörler (reçineli maddeler),
etil steart (yağlı ve koyu kıvamlıdır), Talu balsam bunlardandır.
Koruyucu maddeler (sodyum benzoat gibi) küflenmenin engellenmesi için kullanılır.

Katkı Maddeleri Eriticileri

Sos ve koku eriticisi olarak su, alkol, rom, tatlı şarap, brendi kullanılmaktadır.
Ayrıca sos ve kokular tütüne verildikten sonra absorbsiyonunu hızlandırmak için yüksek ısıda
kızartma (toaster) işlemi uygulanır.

Puro Harmanı ve Üretimi

Puronun anavatanı Güney Amerika kıtasında , Meksika ve başlıca Karayip adalarıdır.
Maya medeniyetinde törenlerde kullanılmıştır. 1856 yılında Kırım Savaşı’ nda sigaranın
yaygınlaşmasına kadar birinci sırada olan tüketimi şimdi ikinci sıradadır. Dünyada en çok puro
Hollanda’da tüketilmektedir. Puro tütünleri genel olarak tropik – subtropik, sıcak ve yağışlı iklim
koşullarında yetişir (Küba, Brezilya, Java, Sumatra, Kamerun)
Türkiye’de Marmara , Pazar , Ankara , İstanbul puroları üretiliyor. Cibali Sigara
İşletmesi’nde üretilen Ankara ve Corona purolarına 1981’den beri Havana ve Java tütünleri
konulmaktadır.

Purolarda genel tanımlar ve fabrikasyon :

Boyutlarına göre: sigarillos , panatella , cigar , corona tipi purolar vardır.
Puro katları : Dolguluk , iç sargılık , dış sargılık
Puro fabrikasyonu : Harmanlama , makine ile üretim ( bebek puro ) , dış sargılığın sarılması ,
şekillendirme-kesme-fırınlama , kalite kontrol ve paketleme işlemlerinden oluşur.
Puroların nikotin düzeyi çok yüksektir.

Pipo Tütünü:

M.Ö I. yy da Güney Amerika’da Aztekler pipo benzeri çanaklardan tütün içiyorlardı.
XVII ve XVIII yy da Hollandalılar tarafından yaygınlaştırılmıştır. Dünyada Amerikan harman
tipinin ilk kilometre taşını oluşturan pipo tütünün harman çeşitleri sayıları sonsuz denecek
derecede fazladır.

Türk pipo tütünün soslandırılmasında kullanılan madde çeşitleri ve oranları:

Meyan balı %2
Keçiboynuzu %0.5
İncir özü %0.5
Bal %2
Benzoat ve süt %0.5
Yanma tozu %0.25
Propilen ve dietilen glikol /0.25
Su %7

Nargile ve Tömbeki Tütünü

İlk nargileler Hindistan’ da kullanılmıştır. Türkiye’de ilk tömbeki kullanımı ve nargile
tiryakileri Yavuz Sultan Selim döneminde görülüyor. Lüle, gövde, marpuç ve imame kısımları
bulunan nargilede tütün dumanı su içinden geçirilerek (soğuk olarak ) inhale ediliyor. Dünyada
en üstün kaliteli olarak kabul edilen tömbeki Isfahan’da yetiştirilmektedir
Türkiye’de 1949 da Hatay’ da başlayan tömbeki üretimi Konya Hadım’da ekolojik alanını
bulmuştur. Son zamanlarda Ankara, İstanbul, İzmir’ de açılan nargile kahveleri ile kullanımı
artmıştır.

Çiğneme Tütünleri

Türkiye’ de üretimi ve kullanımı yoktur. Maraş otu şeklinde karışımda da tütün bulunur.
Orta derecede tatlandırılmış çiğneme tütünleri Flue Curual ve Virginia Sun Cured tütünlerinden
yapılır. Yüksek derecede tatlılaştırılmış çiğneme tütünleri Burley’lerden yapılır. Çiğneme
tütünleri genellikle petrol, maden işyerleri ile açık deniz işyerlerinde kullanılır.

Enfiye Harmanı ve Üretimi

Enfiye toz haline getirilmiş tütünün burun deliklerine çekilmesiyle kullanıcıda nefes
yoluyla fizyolojik etki yapan bir tütün ürünüdür. 17 yy da Avrupa’ da ve İstanbul’ da yaygın
olarak kullanılmıştır. Bugün Dünya’da 250 yi aşkın enfiye ürün çeşiti vardır. Tüketimi Amerika,
İngiltere ve Almanya’ da olmak üzere yılda 25 milyon kilogramı bulmaktadır. Enfiye çeşitli
baharatlar ile fermente edilerek toz haline getirilen ve özel kaplarda bir süre dinlendirilen
tütünlerden meydana gelir.

Nikotin preparatları halinde tütün ürünleri:

- Nikotin suyu
- Nikotin sakızı
- Nikotin lolipopu
- Nikotin bandı
- Nikotin tableti
- Nikotin granülleri ve spreyi

Dumansız tütün kullanımı hakkında “Amerika Kanser Birliği” nin bildirisi

Bütün tütün ürünleri kansere neden olurlar.
Dumansız tütün kullananlarda oral kavitede kanser riski hiç kullanmayanlara göre daha
yüksektir.
Kalp hızı artışı, kan basıncı yükselmesi ve kanda nikotin düzeyinin yükselmesi aynı
şekilde görülür.
Yalnızca birkaç yıl dumansız tütün kullanımı ile ağızda kalıcı yaralar oluşabilmektedir.
Dumansız tütün kullanımı alışkanlık yapar ve kimyasal bağımlılığa neden olabilir.
Dişeti iltihabı, diş etlerinde çekilme, diş kaybı ve mukozal değişiklikler olabilir.
Gebeler dumansız tütün kullandıklarında kanlarındaki kurşun ve kadmiyum miktarları
fetus için toksik düzeye rahatlıkla ulaşır.
Nitrözamin gibi karsinojenik maddeler yanmamış tütünde bol miktarda bulunurlar.
Enfiyede bulunan nitrözamin (135 mg/kg NNN, 14 mg/kg NNK) miktarları da yüksektir.

Kaynaklar :

1. Tütün Eksperleri Derneği. http:// www.tutuneksperleri.com
2. Alcohol, nicotine, and other drugs. Columbia University ineternet service. http://
Go Ask Alice!: Chewing tobacco risks
3. Smokeless Tobocca. http:// www.kickbutt.org/learn/smokeless.html