Kartometri harita ve planlardan ölçmeler yapmak veya geometrik büyüklükleri taşımak işidir. Bu amaçla kullanılacak çizimler iyi, doğru ve kuralına uygun çizilmiş olmalıdır. Ulaşım, bayındırlık ve kadastral hizmetlerdeki hızlı artışa paralel olarak, haritaya olan gereksinim ve buna bağlı olarak haritaların mühendislik hizmetlerinde kullanılması yaygınlaşmaktadır. Harita yapma işi nekadar önemli ve uzmanlık gerektiriyor ise, haritaların mühendislik hizmetlerinde kullaılması da o kadar önemli ve uzmanlık istemektedir. Bunun için, haritaların kullanılmasında ne gibi hata kaynakları olduğunu öncelikle bilmek gerekir.
Kartometride;
1 - Haritadan değer alma presizyonu,
2 - Harita projeksiyonundaki deformasyonlar,
3 - Çizim kağıdının deformasyonu
haritadan alınan büyüklükleri etkileyen hata kaynakları olarak gözönüne alınmalıdır.
HARİTADAN DEĞER ALMA PRESİZYONU
Harita çizimindeki karesel ortalama hata 0,10 mm., haritadan alınan değerin ortalama hatası ise 0,08 mm. Olarak verilmiştir. Bu değerlerle; harita çiziminin karesel ortalama hatası ile haritadan alınan değerin karesel ortalama hatası toplamı:

olarak bulunur.
HARİTA PROJEKSİYONUNDAKİ DEFORMASYONLAR*
Bir yüzey üzerindeki noktaların bire bir karşılık olmak üzere diğer bir yüzey üzerine aktarılmasına izdüşüm (tasvir) denir. Harita yapımında, küre yüzeyi ile elipsoid yüzeyinin düzlem üzerine izdüşümü önem kazanır. Uygulamalar için yeryüzü şeklinin küre olarak alınması yeterlidir. Öncelikle kürenin açılabilir bir yüzey üzerine projeksiyonu yapılır. Bu açılabilir yüzey olarak; bir düzlem, bir silindir veya bir koni alınır. Şekil 1 de görildüğü gibi; bu yüzeylerin konumuna göre 9 temel durum ortaya çıkar. Şekil 2, 3 ve 4 de projeksiyon yüzeyi olarak düzlem, silindir ve koni yüzeyleri ile bu yüzeyler üzerine enlem ve boylamların projeksiyonları görülmektedir. Şekil 5 ve 6 da kürenin silindir üzerine projeksiyon şekline ait birer örnek verilmiştir. Şekil 5 te projeksiyon bir merkezden, Şekil 6 da bir çap boyunca yapılmıştır. Projeksiyon merkezi bir küre merkezinde olduğu gibi herhengi bir nokta da olabilir. Orijinal yüzey üzerindeki bir şeklin projeksiyon yüzeyi üzerine aktarılması sırasında uğradığı değişimlere deformasyon denir. Deformasyon; projeksiyon yüzeyine (düzlem, silindir, koni), projeksiyon şekline (bir merkezden projrksiyon Şekil 5, paralel projeksiyon Şekil 6) ve projeksiyon merkezinin yerine göre değişir. Şekil 7 de bir şeklin değişimi açık seçik görülmektedir. Küre yüzeyinin düzlem üzerine deformasyonsuz projeksiyonu yapılamaz. Bir şeklin deformasyonu,
1 - Açılardaki deformasyon
2 - Uzunluklardaki deformasyon
3 - Alandaki deformasyon
ile karakterize edilir. Projeksiyonda,
a) Açıların, orjinal yüzeydeki büyüklükleri korunuyor ise, projeksiyon “açı koruyan projeksiyon (konform projeksiyon)”,
b) Alan korunuyor ise, “alan koruyan projeksiyon”,
c) Hem açılar, hem de alan korunuyor ise, bu durumda uzunluklar da korunuyor demektir. Bu tür projeksiyonlara da “izometrik projeksiyon” adı verilir. Kürenin düzlem üzerine, açı koruyan ve alan koruyan projeksiyonu yapılabilir. İzometrik projeksiyonu yapılamaz. Ancak projeksiyonda bir doğrultuda uzunluklar korunabilir. Böylece, yer yuvarının, Şekil 1 deki 9 temel durumdaki projeksiyon yüzeyi üzerine, yukarıda sözkonusu edilen üç çeşit deformasyondan biri sabit tutularak aktarılması ile 27 tane temel projeksiyon türü elde edilir. Şekil 8 de yer yuvarının düzleme, Şekil 9 da silindir yüzeyine, Şekil 10 da koni yüzeyine projeksiyonları verilmiştir. Şeki 8 de Türkiyenin, Karadenizin, egenin, Akdenizin ve Avrupanın ilginç deformasyonları görülmektedir. Şekil 11 den Şekil 27 ye kadar yer yuvarının çeşitli projeksiyonları verilmiştir. Şekil 8 de Grölandın Avrupadan küçük, Şekil 11 de ise projeksiyon nedeni ile Grölandın Avrupadan büyük olduğu görülüyor. (Avrupa 9,740,000 km2, Gröland 2,175,000 km2).
Bu deformasyonlar özellikle çizim ölçeğine, ölçülecek bölgenin yerine ve büyüklüğüne bağlı olarak önem kazanan etkiler yapar.
Sonuç olarak hiç bir projeksiyon uzunluk koruyan değildir. Alan koruyan projeksiyonlar büyük açı deformasyonları, konform projeksiyonlar ise büyük alan deformasyonları gösterirler. Bu hatalara ait düzeltmeler çok ufak ölçekli haritalarda (1:1 000 000) dikkate alınır. O halde mühendislik problemlerinin çözümünde kullanılan büyük ölçekli haritalarda bu deformasyonların gözönüne alınması sözkonusu değildir.

Şekil 1- Projeksiyon yüzeylerinin konumuna göre projeksiyon türleri)

Şekil 2 Azimütal projeksiyon

Şekil 3 Silindirik projeksiyon

Şekil 4 Konik projeksiyon

Şekil 5 Kürenin, küre merkezinden silindir yüzeyine merkezi projeksiyonu

Şekil 6 Kürenin, küre ekseninden silindir yüzeyine paralel projeksiyonu

Şekil 7 Değişik projeksiyonlara göre çizilmiş profiller

Şekil 8 Normal konumlu azimütal projeksiyon

Şekil 9 Merkezi silindirik projeksiyon

Şekil 10 Konik projeksiyon

Şekil 11 Merkator projeksiyonu

Şekil 12 Mollweide projeksiyonuna ait bir görünüm

Şekil 13
(Koordinat ağı karşılaştırılabilir şekilde verilmiş gerçek silindirik projeksiyonlar).
a) Lambert’in alan koruyan silindirik projeksiyonu
b) Behrmann’ın alan koruyan kesen silindirik projeksiyonu
c) Kuadratik ağlı harita
d) Dik ağlı harita
e) Mercator projeksiyonu

Şekil 14
a) Kürenin açılımı
b) Goode’nin homolografik haritası

Şekil 15 Paris merkezli Bonn projeksiyonunda Kuzey yarım küre

Şekil 16 Kürenin alan koruyan projeksiyonu

Şekil 17 Eğik eksenli ortografik projeksiyonu

Şekil 18 Lambert’in alan koruyan projeksiyonunun kutuptan görünümü

Şekil 19 Lambert’in alan koruyan projeksiyonunun ekvatordan görünümü

Şekil 20 Kutbun izdüşümü çizgi şeklinde olan açılı projeksiyon

Şekil 21 Mercator – Sanson’un projeksiyonu

Şekil 22 Aitoff’un kutup çizgili projeksiyonu

Şekil 23 Eckert IV projeksiyonu. Kutuplar ekvatorun yarı uzunluğunda olmak üzere düz çizgi ile gösterilmektedir

Şekil 24 Hammer projeksiyonu

Şekil 25 Mollweide projeksiyonu

Şekil 26 Aitoff projeksiyonu

Şekil 27 Alan koruyan normal konik projeksiyon


gencharitaci.net