Merhaba!

Ieoh Ming Pei: Amerikan Mimarisinde Bir Fenomen



"Pei'nin binaları içinde insan kendini keşfetmeyi başarıyor. O bir işadamı ve tasarımcı olarak olağanüstü bir deha. " William Walton

(Başkan J.F.K.'in sanat danışmanı)

Amerikan mimarisine bir övgü niteliğindeki yapıtları ile I.M.Pei uluslararası ayrıcalığının yanı sıra karizmatik bir kişilik taşımaktadır. O nazik, neşeli ve diplomatik tavırları ile usta bir yönetici, aynı zamanda imkansızı gerçekleştirmeyi başaran kesin tavırlı, korkusuz ve akılcı bir girişimcidir de.

Okul binalarından gökdelenlere, müzelerden şehirlere kadar 100'den fazla önemli mimarlık örnekleri gerçekleştiren Pei, Amerikan tasarımının eşsiz simgesini yarattı. Bazı yakın dostları onu şu sözlerle tanımlıyorlar:

-Sanki nazik Çinli tebessümünün ardında bir Batılının pragmatik aklının kıpırtısı gizli...

-Altından bir dil fakat Titanium'dan bir diken barındırıyor.. .

Boston'daki J.F.Kennedy Kütüphanesi ve Dallas City Hall'da Pei ile birlikte çalışan bir mimar ise Pei'in bazı öncelikler konusunda sabit fikirleri olduğunu şöyle vurgular:

-İki soruyu mimarları ile önceden tartışmadan çizimleri başlatmazdı. Birincisi "Bina kendi içinde neyi amaçlamalıdır ?" ikincisi "Çevrede nasıl bir imaj yaratmak zorundadır ?"

Bu soruları cevaplamadan yapılan işin anlamsız olduğuna inanırdı. "Bir yelkenli gibi rüzgara kapılacaksanız ben sizin mimarınız olamam ." derdi.

Yakın arkadaşı Peter Blake, Pei'yi Çinli Metternich olarak nitelendirir Metternich 18. yüzyılda Napolyon'la Avrupa'nın birliğini sağlayan ülkelerarası dengeleri zekice düzenleyen ve Avusturya'yı Napolyon istilasından kurtararak akılcı bir siyasetçi olarak tarihe geçmiş bir Avusturya prensidir.

Bununla beraber Pei'nin aşırı duygusallığını dışavurduğu anlar da vardır. Elinde Bordeaux şarabı, yaramaz bir afacan gibi arkadaşının koluna aniden giren ve basit bir espriye birdenbire gülen, zaman zaman duygusal, sevecen uyumlu bir kişilik yapısı...



Genç bir arkadaş, Pei'nin çalışmalarında formun dialektiğine duyarlılığını yansıttığını ifade etmişti. Kendisi ile birlikte çalışan bir mimar ise ilk bakışta Pei'nin projelerinin gelişigüzel sanılabileceğini söylemiş ve ilave ederek "Birdenbire önümüze getirdiği eskizi analiz edecek olursanız gerçekte çok rasyonel olduğumu görürsünüz" demişti. Kendisine hayran olan Paris'deki Louvre Müzesi'nin yöneticisi " Bu her zaman çalışkan adamın başkaları için daima vakti olmuştur" eşi ise "Onunla seyahat bir mücadeledir. Her zaman uçağa zor yetişiyoruz çünkü daima araya bir kişiyi daha sıkıştırmıştır " der.

Arkadaşı Araldo Cassutta onu şöyle tanımlıyor: "Mimarlarına geniş özgürlük veren Pei onlara hiçbir zaman emir vermemiş, nazik bir şekilde teklif götürmüş, onların gücü ile imkansızı gerçekleştirmeyi ve eleştirilere korkusuzca meydan okumayı sevmiştir. "



Pei'yi eleştiren bazıları onun mimarisinin insanlıkdışı bir geometriye taptığını vurgularken, diğerleri kendi sanatını zengin ve güçlüye hizmet uğruna yozlaştırdığını savunmuşlardır. Ancak onun Amerikan mimarisindeki eşsiz ve üstün yaratıcılığı tartışılamaz.

Pei'nin mimarisi her zaman sade, yaratıcı bir duyarlılığın damgasını taşımıştır.



Amerika'da, Washington'da National Gallery'e yapmış olduğu ilave yapı şimdiden klasikleşmiş bulunuyor. Paris'te Louvre Müzesi'nin bahçesinde gerçekleştirdiği tartışmalı piramid formun sonsuzluğu ile yüksek teknolojinin bir sentezini oluşturuyor.

Hong Kong'da ki Bank of China için üstün konstrüksiyon tekniği ile inşa ettiği “Masal Kulesi” ise mimarinin eşsiz gücünün kutsal abidesi niteliğini taşıyor. Sayısız başarılarına karşılık Pei kendi dalında hemen hemen tüm profesyonel ödülleri kazanmış bulunuyor. Bu ödüller arasında; "National Institute of Arts and Letters"in Arnold Brunner ödülü (1961), Thomas Jefferson Anıtı Mimarlık Madalyası (1976), "American Academy of Arts and Letters" ve "American Institute of Architects"in Altın Mimarlık Madalyası (1979), "French Academy of Architecture"dan La Grande Medaille d'Or (1981), Mimarlık Nobel'i niteliğinde "Prizker" ödülü (1983), Özgürlük Madalyası (1986), Nasyonel Sanat Madalyası (1988), Japon İmparatorluk Ödülü (Japanese Praemium Imperiale) (1989).

Tüm bu ödüller içinde Pei, Özgürlük Anıtı'nın 100. yıl dönümü nedeni ile A.B.D.'ye katkısı olmuş. 12 yabancı kökenli seçkin Amerikan vatandaşına verilen "Özgürlük Madalyası"nı aldığında çok duygulanmış ve yakın dostlarına bir açıklamada bulunmuştu:

"Amerikan halkının beni kabul etmiş olduğunu simgeleyen bu madalya kazanmış olduğum tüm profesyonel ödüllerin üstünde yer alıyor. "

Pei öğrenci olarak Amerika'ya gelmiş, Çinli kimliğini hiçbir zaman kaybetmemiştir. Öyle ki form ve tasarımları yakinen incelendiğinde bir Çinli hassasiyetinin kaçınılmaz olduğunu görebilirsiniz. O asrımıza en iyi iç mekan alanları ve dış mekan formlarını armağan etmiş bulunmaktadır.

1979'da Çin'in Batı'ya açılışının kutlanması ile birlikte Pei'den "Bank of China"nın inşa edilmesi istenmişti. 1990'da bitirilen "Bank of China" Pei'in en büyük yapıtlarından biri olarak değerlendirilmektedir. Pei'nin babası söz konusu bankanın genel müdürlüğünü yapmıştı. Proje "babaya şükran" imajı ile gerçekleşmişti.

Başkan J.E.K.'in sanat danışmanı William Walton Pei'nin inşaat teknik bilgisini binanın içinde yaşayacak kişilerin kendilerini gerçekleştirme, yaşam kalitelerini azdırma prensibi doğrultusunda kullandığını, bireyin ideal yaşam koşullarının yapı tekniği ile bir sentez oluşturduğunu vurgulamıştır.

Ieoh Ming Pei 26 Nisan 1917'de Çin'de doğdu. Babası Tsuyee Pei ile annesi Lien Kwun 600 yıldır Suzhou'da yaşamış bir çiftçi ailesinden geliyorlardı. Tsuyee Pei Kuzey Çin Tongshan Üniversitesi'nden mezun olmuş ve uzun süre Shanghai Çin Komünist Bankası Genel Müdürü olarak görev yapmıştı. Pei, babasının eğitim görmüş bir kişi olduğunu ancak kendisinin sanat kültürü olmadığını vurgulamıştır. Ona hislerini hiçbir zaman açamadığını genelde mesafeli olduğunu, sanata olan ilgisinin ailesinden değil, Amerika'daki deneyimleri ile oluştuğunu ve kendi kendisini eğitip yetiştirdiğini ifade etmiştir.

Pei kanı bir Budist olan annesi Lien Kurun ile daha sıcak bir ilişki yaşamış, ona hislerini açabilmişti. 13 yaşında annesini kaybeden Pei aynı yakınlığı babasının daha sonraki eşinde bulamamıştı.

Pei yaz tatillerini ailesi ile birlikte Suzhou kentinde geçirirdi. Yüzyıllar boyu tanınmış köklü Çin ailelerinin dinlenme evlerini barındıran Suzhou ayrıca sanat ve kültür beldesi olarak da Çin tarihinde ün kazanmıştır. Buradaki "Aslanlı Orman Bahçesi" olarak adlandırılan Pei Ailesi'nin evi yüzyıllarboyu el değiştirmiş ve Pei'nin çocukluğunda büyük amcasına ait olan bu eve büyük mekanlar ilave edilmişti. Tatil sezonunda Pei Ailesi'nin çocukları burada özel öğretmenlerle eğitilirdi. Bahçenin son derece karmaşık mimarisi geleceğin mimarı üzerinde o denli kalıcı bir etki yaratmış olmalı ki, mimari ve doğal çizgilerin ustaca birleştirildiği, ışık ve gölgenin içinden çıkılmaz formlarla kompozisyonlar oluşturduğu bu mekan Pei tarafından 1970'li yıllarda tekrar ziyaret edilerek bazı önemli projelerine ilham kaynağı olmuştur. Orta öğrenimini yabancı bir misyon okulu olan "Saint John's Middle School"da Batı kültürü alarak tamamlayan Pei, 1935'de, 17 yaşında eğitimine Amerika'da devam etmeye karar verdi. O dönemde Çin'in önde gelen aileleri Çin modernizasyonuna katkıda bulunabilmek için misyonerlerin de etkisi ile çocuklarının dış ülkelerde eğitim görmelerini temin ediyorlardı. Önceleri Pennsylvania Üniversitesi'nde mimarlık felsefesi ve klasik mimari eğitim tarzından ürken Pei, MIT'e (Massachusetts Institute of Technology) yazıldı. Ancak aynı üniversitenin mimarlık bölümü dekanı William Emerson Pei'nin proje ve desen yeteneğini keşfetti ve ona mimarlık bölümüne geçmeyi önerdi.



Pei'nin direnişine karşı William " Ben resim çizemeyen bir Çinli tanımıyorum " dedi ve Pei'yi şükran gününde "Thanksgiven Day" evine çağırarak ikna etti ve onu eski amacına döndürmeyi başardı. 1938 yaz döneminde ünlü mimar Frank Lloyd Wright ile tanışan Pei onun deneyimlerinden yararlandı, Amerika'da uzun inceleme gezilerine çıktı, Ülkeyi derinden inceledi. Her zaman yalnızca bir araştırmacı olarak yaşadı, hiçbir zaman Amerikan sosyetesine katılmaya çalışmadı.

M.I.T.'de mimarlık dersleri neo klasik "Beaux Arts" ekolüne bağlı olarak veriliyordu, oysa Pei bu tarz projelerden heyecanlanmıyordu. Genelde zamanını kitaplıkta geçiriyor, Avrupa'daki en son çalışmalara göz gezdiriyordu, örneğin "Le Corbusier" dikkatini çekiyordu. 1985'de yapmış olduğu bir söyleşide Pei " M.I.T.'de bana öğrettikleri için minnettarım " demişti. Bilim ve teknolojinin amaçlarının mimarinin amaçlarından farklı olmadığını belirtmişti, 1940'da M.I.T. Mimarlık Bölümünden mezun olan Pei, 1942'de peyzaj mimarı Eileen Loo ile evlendi. 1945'de Harward'de eğitimine devam etti.

Avrupa'da yenilikçi ve optimist modern mimari hareketinin öncülerinden Corbusier, Gropius ve Marcel Breuer'i "Beaux Arts" ekolünün önünde görüyordu. 1932'de



New York'da "Museum of Modern Art"da Gropius ve Breuer'in mimari felsefeleri Amerikan avantgarde kesimine "1922'den bu güne Enternasyonal Stil Show'u" adı altında bir gösteri ile tanıtıldı. Bu ünlü show geleceğin eşsiz mimarının dikkatini Avrupa'da gelişen ve kendini yenileyen mimari akımlara çevirmesine yardımcı oldu.

1919'da Bauhaus'u kuran Gropius sanat ve teknoloji uzmanlarını bir araya toplayarak bir enstitü açtı. Pei'nin de katıldığı bu Team çalışmasının, onda kendi becerilerini çalışma arkadaşları ile birleştirme yeteneğini güçlendirerek, gelecekteki profesyonel kariyerine etki ettiği gözlemlenmiştir.

Bauhaus'un mimari estetiği düz tavanlar, beyaz duvarlar, dar ve uzun pencereler ile belirleniyordu. Rigiel klasisizmden

uzaklaştırıyordu. Bauhaus, ancak yapıların hümanist değerlere uygun olmadığı, bir çıkmaz içine girdiğini de vurgulayanlar vardı. 1940'larda modernizm Pei gibi genç öğrencilerin geleceği için bir ümit niteliğini taşıyordu.

Gropius, Harward'da mimarlık bölüm başkanı olduğunda bir mimarlık dergisinde şöyle bir duyuruda bulunur ve genç yetenekleri teşvik eder.

" Kendi yolunu çizebilecek bir mimar istiyorum, özgür ve gerçekçi, teknik, ekonomik ve sosyal farkları bir araya getirerek içinde kendini bulduğu formları cesurca üreten, yaratıcı bir kişilik... Mimaride özvarlığımızı bulmalıyız, aramızda aşırı idealist akımlardan kaçınan bir görüşü benimseyenler var."

Harward Pei'nin Proje yeteneğini kısa sürede tanıdı. Kendi öz varlığını simgeleyen tasarımlar üretmek öğrenciler arasında yaygınlaşıyordu.

Bağımsız, kişinin özüne bağlı projeler yaratılmalıydı, ne aşırı klasik ne de salt Bauhaus. Fakülte kulübünde Gropius öğrencilerini cesurca atılımlara yönlendiriyordu. Pei'ye göre Gropius evrensel gerçeğin ta kendisiydi.











Harward yıllarında çizdiği Shanghai müze projesi Gropius tarafından birinci seçildi, Mimari ve doğanın birlikte uyum içinde kaynaştığı, geleneksel Çin tradisyonunun post Bauhaus modernizmi ile birleştiği bu proje Pei'nin ilerideki müze tasarımlarına ışık tutmuştur. O steril çizimlerini insanın yaşam biçimine eğilerek gerçekleştirmiş, projelerini insan ve doğa güzelliğine kontrol ettirmiştir.

1946'da Harward'dan M.A. derecesi ile mezun olan Pei, birkaç yıl orada Doçentlik yaptıktan sonra New York'un ünlü emlak şirketi sahibi William Zeckendorf ile çalışmaya başladı.

Zeckendorf birgün Nelson Rockefeller'e " Nelson, yeni düşünen, yeniyi üreten, şehrin çehresini değiştirecek bir mimar arıyorum" demiştir . O zaman Harward mezunu yeni bir mimar önerildi kendisine: I.M.Pei... Zeckendorf Pei'ye yakın ilgi duydu. 1948'de Pei Webb and Knapp kuruluşunda yönetici olarak çalışmaya başladı. Şirketin modern şehircilik atılımları 1953'de Pei ile büyük hız kazandı. Mile High Center, Courthause Square, Montreal Ville Marie meydan kuleleri, Manhattan'da Kips Bay apartman kompleksleri, Philadelphia'daki "Society Hill" kuleleri gibi önemli mimari örnekler gerçekleştirildi.



M.I.T.'den geldi. M.I.T. ilave bir bina istiyordu. Başarılı girişimler Pei'ye gelen özel teklifleri hızlandırdı. İlk önce 1952'de Katonah'da kendi ailesi için özel bir ev yaptı ve 1954'de Taiwan'da "Luce Momorial Chapel"i inşa etti. Bu bağımsız çalışmalarına Zeckendorf izin vermişti. Pei ve Well and Knapp şirketi güçlü beraberliği 1960'da geride bıraktılar ve Pei ayrılarak kendi şirketini kurdu. 1961'de Boulder'da NCAR (The National Center for Atmospheric Research) projesini gerçekleştirdi. Colorado'da "Rocky Mountains'in eteklerinde asimetrik, pembe renkli yapıların kompozisyonu insanda geçmiş ve gelecekteki imajları doğrudan doğruya birleştiriyordu. Pei bu yapıda estetik değişime uğradığını vurgulamıştır.

Önemli yapıtlarından biri olan "John Kennedy Kütüphanesi", birbirine bağlı geometrik şekillerin oluşturduğu kompozisyonu ile geleneksel Pei şemasını sergilemektedir. Kitaplığın yüksek tavanlı atriumu çok etkileyici. Mekanın izleyici üzerindeki efekti adeta müze veya bir araştırma merkezi çağrışımı yapıyor. 1966 yılında yapılan "Dallas Belediye Merkezi" ise lokal halkın ruhsal gururunu yansıtan bir mimari form sergiliyor. Aynı yıl başlanan John Rancoele Kulesi ise parlak form ve zarif proporsiyonları ile eski güçlüklere meydan okurcasına urban çevreyi adeta bir bağış niteliğini taşıyor.

Pei'nin babasına bir şükran borcu olarak başlattığı Bank of China projesi ise Yeni Çin ile komünizm öncesi Çin'i barıştırma jesti ile tasarlanıp gerçekleştirilmişti. Söz konusu projenin üstüne politik çatışmaların karanlık bulutları çökmüş ve kişisel hüsranla sonuçlanmıştı.

"Piramit'in Öyküsü" 1981'de Fransa'da Mitterrand'ın başbakan oluşu ile birlikte Louvre Müzesi'nin bir müessese olarak zayıflayışı ve gelecekte kültürel kayıplara uğrayacağı gündeme gelir. Kültür bakanı Jaele Lang Louvre'un yeniden yapılanarak çağdaş kimlik kazanması için kesin bir mücadele başlatır. "Grand Louvre" projesi ortaya atılır. Projeden etkilenen Mitterrand 1981'de girişimi başlatır. 1190'da Kral Philippe Auguste tarafından bir şato niteliğinde inşa edilen bina V. Şarl, I. Fransuva, IV Henri, XIV Lui, I. ve III. Napolyon devirlerinde ilave yapılarak geniş bir komplekse dönüştürülmüştü. Yıllar boyu hapishane, akademi, sanat okulu niteliğinde kullanılan bina kompleksi ilk kez 1793'de kraliyet sanat koleksiyonunu barındırmaya başladı ve Louvre Müzesi'nin temeli atılmış oldu.

Dünya kültür mirasının bir parçası olan Louvre'un genişletilme projesi I.M.Pei'ye teklif edildi. Pei, Louvre'un tarihini bir Çinli duyarlılığı ile derinden inceledi, Mitterrand'a müzeyi şehrin dokusunu yenileyecek, yaşayan, canlı ve karizmatik bir yapı ile zenginleştirmek gerektiğini açıkladı. Louvre'un kendisi Pei'nin müşterisi olmuştu. Pei'nin amacı eski binayı ve çevredeki doğanın görüntüsünü zedelemeden steril, şeffaf bir yapı ile sessizce armoni oluşturmaktı. Geniş ve güçlü mekan ışıkla doldurulacak ve yapının parlayan yüzeyi Paris göklerinin ruhunu değiştirecekti.

1989'da piramidin açılışı Pei'nin eserinin kalbinde yapıldı. Geometriye olan temel tutkusu burada gerçek yerini bulmuştu. Doğaya karşı duyarlılığını ve bina ile şehir arasında oluşan dostluk ilişkisini eseri dile getiriyordu. Kesin, tartışmasız modernist tavrı neoklasik bir abideyi, 4000 yıllık tarihin sesini yankılayan ve çağımız teknolojisini en son limitine kadar zorlayan bir formla eski itibarına kavuşturmayı başarmıştı.

Pei'nin geçmişteki kariyerine baktığımızda dört kayda değer dönem saptanıyor. Zeckendorf ile olan çalışma dönemi kendisine urbanizme pratikte açılma ve üst düzeyde eşsiz iş deneyimleri kazandırıyor. Kennedy kitaplığının tasarımı sosyal kesimde bir mimar olarak şöhret kazanmasını sağlıyor. National Gallery'nin doğu binası onu sanatın ustalığına eriştiriyor ve Louvre Müzesi'ne yaptığı ilave onun mimarlık yeteneğinin uluslararası boyutların üstünde olduğunu kanıtlıyor.



Başarı yolculuğundan hiç ürkmeden zirveye ulaşmış, 40 yıllık mimarlık yaşamında akıl almaz organizasyonlar gerçekleştirmiş bu alçakgönüllü, Çinli dehaya, "artık bundan sonra nereye gideceksiniz?" sorusu sorulduğunda " Aradığım özgürlüğün beni nezaketle karşılamasıydı. Şimdi artık ona kavuşmuş olduğumu düşünüyorum. "


Bibliyografya

- I.M. Pei/A Profile in American Architecture, Carter Wiseman, Harry N. Abrams Inc. Publishers New York, 1990, New York

- Architecture in the Twentieth Century, Peter Gössel-Gabriele Leuthauser Taschen, 1991 Benedikt Taschen Verlag Köln

- Museum Builders, James Steele, Academy Editions, 1994 Great Britain

- Inside New York's Art World, Barbaralee Diamonstein, Rizzoli New York 1979

- Ieoh Ming Pei, Hazan 1988, Paris

- 100 Contemporary, Architects Drawing&Sketches, Bill Lacy, Thames and Hudson, 1991


Leoh Ming Pei'nin Uygulanan Projelerinin Listesi (1950-1989)

- Webb and Knapp Offiees, New York

- Gulf of Building, Atlanta

- Franklin National Bank, Garden City New Yotk

- Roosevelt Field Shopping Center, Garden City New York

- Pei Residence: Katanoh, New York

- Mile High Center, Denver

- Town Center Plaza, Washington D.C.

- Luce Memorial Chapel, Taiwan

- University Gardens, Chicago

- Kips Bay Plaza, New York

- Society Hill, Philadelphia

- Washington Palaz Apartmants, Pittsbmgh

- Cecil and Ida Green Eanh Sciences Building, Cambridge

- Chancellery for United States Embassy, Uruguay

- East-West Center, Manoa Hawaii

- University Plaza, New York

- Newhouse Communication Center, Syracuse

- National Center for Atmospheric Research, Colorado

- Everson Museum of An New York

- Bushnell Plaza, Hartford

- Century City Apartments, Los Angeles

- Federal Aviation Administration Air Traffic Control Towers

- National Airlines Terminal, JFK International Airport New York

- Hoffman Hall University of Southern California, Los Angeles

- Wilmington Tower, Wilmington

- Cleo Rogers Memorial County Library, Columbus

- New College, Sarasota

- Camiile Edouard Dreyfus Chemistry Building, MIT, Cambridge

- John F. Kennedy Library, Boston

- Tandy House (Private Residence), Texas

- Polaroid Office and Manufacturing Complex, Mass

- Des Moines Art Center Addition, Iowa

- Dallas Municipal Administration Center, Dallas –

Fleishman Building National Center for Atmospheric Research Colorado

- Canadian Imperial Bank of Commerce Toronto

- Herbert F. Johnson Museum of Art, New York

- 88 Pine Street Office Building, New York

- National Galiery of Art East Building, Washington, D.C.

- Paul Mellon Center for The Arts. Choate Rosemary Hall School, Conn.

- Bedford Stuyvesant Superblock. Brooklyn New York

- Oversea-Chinese Banking Corporation Centre, Singopore

- Laura Spelman Rockefeller Halls, Princeton University, N .J.

- Ralph Landau Chemical Engineering Building, MIT, Mass.

- Raffles City, Singopore

- Fine Arts Academic And Museum Building, Indiana University, Bloomington

- Museum of Fine Arts-West Wing, Boston

- Akzona Corporate Headquarters, Asheville

- Sunning Plaza, Hong Kong

- IBM Office Building Purchase, New York

- Texas Commerce Tower, Houston

- Wiesner Building, MIT Cambridge

- Fragrant Hill Hotel Beijing

- Gateway Towers, Singapore

- Morton H. Meyerson Symphony Center, Dallas

- Bank of China Hong Kong

- Mount Sinai Hospital Modernization and Extension, New York

- Grand Louvre Phase I, Museum Expansion and Renovation, Paris

- Choate Rosemary Hall Science Center, Wallingford

- Creative Artist Agency, Beverly Hills California

- Shinji Shumeikai Bell Tower Shiga Japan

- Regent Hotel, New York

Gençsanat, Temmuz-Ağustos 1998