Merhaba

Kanser Tedavisinde Akıllı Moleküller

Kanser Tedavisinde Antikorların Kullanımı, Akıllı Moleküller ve Hedefe Yönelik Tedaviler

Kanserlerin oluşumunda hücre düzeyinde etkili olaylar açıklandıkça bunları hedefleyen tedaviler de geliştiriliyor. Potansiyel tedavilerden biri de sadece kanserli hücreyi yok eden akıllı antikorlar geliştirilmesi.



Akıllı antikorlar, bir hastada normal hücrelere bağlanmayıp, kanser hücrelerini arayarak, yalnız kanser hücrelerine tutunarak, kilitlenerek onları yok edebilir. Dikkate değer bu özellikleri, onları hastalıkların tedavisi için umut verici ve geleceği parlak ajanlar durumuna getirmiş ve özel klon antikorları araştırmaları başlatılmıştır. Doç. Dr. Metin Aran, kanser tedavisinde antikorların önemine değindi.

Röportaj: Gülşen Kaş
Antijen, Antikor Nedir?

İnsan savunma sistemi, kendisine yabancı etken maddeleri (antijenleri) tanıma, hatta benzerleri arasında ayırt etme ve bunlara karşı, bağışıklık sisteminin bazı hücreleri tarafından salgılanan bir grup savunma maddeleri (antikorları) yapma yeteneğine sahiptir. Bunun bilinen belirgin örneği hastalık nedeni olan bakteriler, virüsler ve yabancı diğer maddelerin insan bağışıklık sistemi tarafından antijenler olarak tanımlanarak, bunlara karşı doğal karşı koyucuların, antikorların, yapımıdır. Olay normalde var olan savunma sistemi işleyişinin bir parçasıdır.

Antikorlardan tıp nasıl yararlanıyor?

Antikorlar ileri düzeyde özeldir ve böylece her bir antikor bir özel antijeni hedefleyerek onu bağlar. Ayrıca, bir mikrobik hastalık nedenine karşı hazırlanan antikorlarla kazanılan rezistans hayat boyu devam eder.

Antikorların bu iki özelliği enfeksiyon hastalıklarında koruyucu aşıların ve tedavi edici serumların geliştirilmesine olanak sağlamıştır. Bir aşı öldürülmüş veya hastalık yapabilme etkisi zayıflatılmış bakteri veya virüslerden hazırlanır. Aşılar hastalık etkeninin vücuda girmeden koruyucu antikorların yapılmasını, böylece özellikle salgın hastalıklar ortamında, örneğin bir tifo salgınında, insanın korunmasını sağlar. Tedavi edici serumlar antijen etkenin bir hayvana verilerek onda oluşan antikorlarla hazırlanır. Tedavi edici serumlar hastalık etkeninin vücuda girmesinden sonra, örneğin tetanozda, hastalığın tedavisini sağlar.

Antikorlar yalnızca hastalığı tedavi edici veya hastalığa karşı koruyucu olarak kullanılmıyor. Hastalıkların bir geniş grubunun tanısına, ilaçların, viral ve bakteriyel ürünlerin, kanda olağan veya anormal maddelerin araştırılmalarında yardımcı olabilirler.

Kanserin tedavisinde aşının yeri var mıdır?

Kanser tedavisinde, enfeksiyon hastalıklarındaki başarısı dikkate alınarak, aşı tedavileri denenmektedir. Ancak henüz başarıya ulaşılmamış olmanın önde gelen nedeni insanın kanser hücresini antijen olarak tanımamasıdır. Ayrıca enfeksiyon hastalıklarında neden olan antijenler yapısı kolay çözülebilen bu nedenle antikor yapılması kolay olan antijenlerdir.

Kanserde bu güne kadar iki aşı onay görmüş ve uygulamaya girmiştir. Kadın rahmi ağzının ve karaciğerin kendilerine özgü birer tür virüsle oluşan kanserlerinde koruyucu olarak aşılar uygulanabilmektedir.

Monoklonal Antikorlar Nedir?

Antikor yapımı yalnız hastalık etkenlerine karşı korunma veya tedavi amacına yönelik değildir. Normal hücrelerin yüzeylerinde bulunan ve kendilerine özgü kimyasal bileşikleri bağlayan alıcıları (reseptörleri), vücuttaki bazı proteinleri, kanser hücreleri yüzeyinde bulunan farklı ve değişik molekülleri hedefleyen antikorlar da yapılabilmektedir.

Antikorların dikkate değer bu özellikleri onları, hastalıkların tedavisi için umut verici ve geleceği parlak ajanlar durumuna getirmiş ve özel klon antikorları araştırmaları başlatılmıştır.

Monoklonal antikorlar bir özel antijene karşı laboratuarda yapay olarak üretilen, ileri derecede özel ve yalnız kendisinin hedeflediği antijenlere bağlanan antikorlardır. Bir hücre klonundan üretildikleri için “monoklonal” olarak adlandırılırlar. Üretilen her bir monoklonal antikor kesin olarak birbiriyle benzerdir. Bu nedenle, tedavi ve tanıda ortak uygulanabilme özellikleri vardır. Bazı yazılımlarda “MoAbs” veya “MAbs” gibi kısaltmalar kullanılmaktadır.



Monoklonal Antikorlar Nasıl Elde Edilir?

Monoklonal antikorlar melez (hibrid) olarak adlandırılan bir hücrenin çok yönlü, eşdeğer kopyaları tarafından yapılır. Melez hücreler bir hücre içerisine iki hücrenin farklı özelliklerinin birleştirilmesi yoluyla iki hücrenin kaynaşması ile yaratılır. Bu hücrelerden bir tanesi laboratuar farelerinden elde edilen normalde antikor üreten bir hücre (B-lenfosit), diğeri bir tümör hücresidir. Tümör hücreleri normal hücreye sınırsız ve bir oranda normal hücre gelişimine sahip yetenekle donatabilir. Böylece, melez hücreler laboratuarda geliştirildiğinde vücutta normal antikor üreten hücrelerden daha hızlı kopyalanır ve özel melez hücre belirsiz bir zaman periyodu içinde özel antikorlar üretir.

Bir özel antijene karşı hedeflenen antikorların geniş miktarda üretilmesi tasarımında, antikor üretiminin uyarılması için, seçilen özel antijenin enjeksiyonu ile bir fare bağışık kılınır. Daha sonra, antikor kalıplayan hücreler fare dalağından seçilerek ayrılır.

Seçilen bu antikor-kalıplayan hücrelerin, kültürde geliştirilen tümör hücrelerine kaynaştırılması ile antikorlar üretilir. Her bir melez hücre benzer antikor moleküllerinin oldukça geniş miktarlarını üretir. Seçilen tek bir antijeni hedefledikleri için bu hücreler yalnız o hedef yönelik tek-klon hücreler, (monoklonal) hücrelerdir.

Monoklonal Antikorlardan Tedavide Nasıl Faydalanılıyor?

Tasarlama olarak, örneğin bir hastada normal hücrelere bağlanmayıp, yalnız kanser hücrelerine bağlanan ve tutunan bir antikor yapılması, bu antikora sitotoksik veya radyoaktif bir ajan giydirilmesi ve hastaya verilmesi ile bu seçici akıllı molekülün kanser hücrelerini arayarak bağlanıp kilitleyerek onları yok edeceği görüşü, çeyrek asır önce gündeme gelmiş ve uygulamalar başlamıştır. Monoklonal antikorlar tedavide kullanıldıklarında işleyiş farklı yollarla olur:

• Kanser hücrelerine hücum etmek için vücudun bağışıklık sistemini tetikler ve bizzat hücre harabiyetine ve ölümüne neden olabilirler,

• Hücre gelişimine yardım eden bir farklı proteinin bağlanacağı reseptörü bloke ederek hücre gelişimi ve bölünmesi durdurabilir veya kanser hücrelerini yeni kan kullanımı gelişiminden önleyebilirler,

• Antikora bağlanan bir kanser ilacı veya radyoaktif madde direkt olarak kanser hücrelerini teslim alarak onları öldürebilir.

Kinaz Baskılayıcıları nedir?

Son yıllarda kanser tedavisinde kullanılmaya başlayan kinaz baskılayıcıları, enzim baskılayıcıların bir tipidir ve özellikle protein kinazın işleyişini bloke ederler. Protein kinazlar hücre içi ve hücre dışında bulur, hücrenin büyümesi, gelişimi ve bölünmesini düzenlerler. Bu düzenin bozulduğu durumlarda gelişen tümörlerde baskılayıcılarla tedavi gündeme getirilmiştir.

Tedavideki güncel Mabs ve Kinaz Baskılayıcıları hangileridir?

Monoklonal antikorlar ve kinaz inhibitörleri tedavisinin çalışmaları her tip kanser için ilerliyor. Araştırmalarda kanserle bağlantılı antijenler kinazlar bulundukça kansere karşı daha çok antikorlar ve kinaz baskılayıcılar hazırlanacaktır.

Geçen on yıl üzerindeki sürede bazı kanserlerin tedavisinde kullanılan monoklonal antikorlar ve kinaz baskılayıcıların önde gelenleri, serbest ticaretteki adları ve tedaviye girdikleri kanser tipleri ile alfabetik olarak aşağıda gösterilmiştir.



Monoklonal Antikorlar:

• Alemtuzumab (Campath) kronik lenfoid lösemi,
• Bevacizumab (Avastin) kalın barsak kanseri,
• Cetuximab (Erbitux) kalın barsak ve boyun kanseri,
• Ibritumomab tiuxetan (Zevalin) Non-Hodgkin lenfoma,
• Panitumumab (Vectibix) kalın barsak kanserleri,
• Rituximab (Rituxan, MabThera) Non-Hodgkin lenfoma bazı tipleri,
• Tositumomab (Bexxar) Non-Hodgkin lenfoma,
• Transtuzumab (Herceptin) meme kanseri.



Kinaz İnhibitörleri

• Dasatinib (Sprycel) kronik miyeloid ve akut lenfoblastik lösemi,
• Erlotinib (Tarceva) küçük hücreli dışı akciğer kanseri,
• Gefitinib (Iressa) küçük hücreli dışı akciğer kanseri,
• Imatinib (Glivec) kronik miyeloid lösemi ve sindirim kanalı destek dokusu tümörleri,
• Sorafenib (Nexavar) böbrek kanserleri

Bu Grup Tedavilerde Sorunlar Nedir?

Bu grup ilaçların tedavide çözülmesi olası sorunlar vardır. Keşiflerinden sonra bir çeyrek asırdır insan tedavisinde kullanılan bu grup ilaçların sayısı azdır. Tedavi antikorlarının vücuttan eliminasyonu süratli olmadığı gibi, oluşan immun kompleks de böbrek hasarlarına neden olabilmektedir.

Tedavi edici serum yönteminde anti-serumda arzu edilmeyen maddelerin bulunabilme olasılığı veya uygulama için çok az anti-serum elde edilmesi önemli sorunlardır.

Kanser Tedavisinde Akll Molekller