Merhaba



- Doğru düşünme sanatı ve bilimi,
- Doğru düşünmenin yolu ve yöntemi,
- Mantıksal düşünme yeteneği.

- En geniş anlamıyle: Düçüncenin ve düşüncenin varlık biçimlerinin, öğelerinin, biçimlerinin,
türlerinin, olanaklarının, yasalarının ve düşünce bağlamlarının bilimi.


Mantığın temel biçimleri:

1. Geleneksel biçimsel (formel) mantık:
Düşünmenin içerik bakımından doğruluğunu değil, biçimsel doğruluğunu göz önünde bulundurur;
düşünce biçimlerinin bir çözümlenmesidir
(Aristoteles, "logike" sözcüğünü bu anlamda kullanmaz, mantık karşılığı "analitik" der)
verilmiş önermelerden başka önermelerin çıkarılmasının kurallarını saptar.

2. Ruhbilimsel mantık (19. yüzyıl):
Düşünmeyi ruhbilimsel açıdan (bilinç içeriklerinden kalkarak) kavramaya çalışır.

3. Transsendental mantık
(Kant ve Yeni Kantçılık): Düşünmenin salt biçimini inceleyen biçimsel mantıktan ayrı olarak bilginin
mantıksal koşullarını göstermeye çalışır.

4. Varlıkbilimsel (ontolojik) mantık:
a. Genel olarak: Düşünme biçimlerini varlık biçimleriyle eşit kılar.
b. Hegel'de doğa ve tinin temelinde bulunan öz-biçimleri ve öz-bağlamları öğretisi;
ancak bu mantıksal dizge değişmez bir töz olarak değil, tersine logos'un -> eytişimsel bir biçimde
ileriye doğru giden bir gelişmesi olarak kendini gösterir (eytişimsel mantık).

S- Dil mantığı :
a. İlkin Aristoteles'te, sonra Stoa'da, -> adcılıkta ve yeniden -> görüngübilimde değişik biçimlerde
anlam çözümlemeleriyle ve giderek (ruhbilimciliğe karşı olarak) salt mantık biçiminde
(Bolzano, Brentano, Meinong, Husserl), ayrıca modem deneycilerde ve analitik felsefede karşımıza çıkar (Carnap, Wittgenstein);
b. Yorumlayıcı (Hermeneutik) mantık: mantıksal biçimleri ve bağlantıları kendi başına bir şey olarak değil de,
konuşma ve düşünme biçimleri olarak ele alır ve bu biçimleri sözün (konuşmanın) canlı durumu içinde,
deyişlerin somut yorumlanması yoluyla kavramaya çalışır (H. Lipps).

6. Matematiksel mantık (simgesel mantık, lojistik, modern mantık):
Kavramları sözcüklerle değil, imlerle göstererek işlem yapan mantık. İlkin Leibniz'de karşımıza çıkar (logica mathematica),
dizgesel temellendirilişi: 19. yüzyılın ikinci yarısında Boole, Schröder ve Frege ile;
geliştirilmesi: Russell ve Whitehead, ayrıca Carnap ve H. Scholz ile. Mantığı matematiksel yöntemle kesin,
güvenilir ve salt olarak temellendirmeye çalışır, dilin çok anlamlılığından kaçınmak için,
doğal dil yerine tek anlamlı ve mantıksal hesaplara elverişli yapma bir imler-simgeler dili koyar.

7. İki değerli mantık:
Aristoteles'e dayanan klasik mantık iki değerlidir; iki değer tanır. Bu değerler günlük dilde dendiği gibi doğru ve yanlış değil de,
doğru ve doğru olmayandır. (Ör. A doğrudur -A doğru değildir; biri doğru ise öteki zorunlu olarak yanlıştır,
ikisi dışında başka bir olanak yoktur.)

8- Çok değerli mantık:
İki değerden daha çoğunu, çoğunlukla da üç değer tanır: doğru, yanlış, olanaksız (P. Février); doğru, yanlış ve belirsiz (Reichenbach).

BSTS / Felsefe Terimleri Sözlüğü 1975