Ünlü Şairler

[doğangüneş]

Aşık Kemali


Kastamonuludur. 1821'de doğmuş, 1892 yılında 71 yaşında ölmüştür. Babasının adı Mantaroğlu İbrahim'dir. Biraz medrese öğrenimi gördüğü anlaşılıyor. Medreseden ayrıldıktan sonra babasıyla birlikte bakırcılık yapmış, saza düşkünlüğünden baba mesleğini bırakmış. Anadolu'nun birçok yerlerini gezmiş. Bu arada İstanbul'a da gitmiş.

[doğangüneş]

Aşık Kerem


Ünlü halk öyküsü "Kerem İle Aslı"nın kahramanlarından olan, Aşık Kerem, gerçekten halk ozanlarının, saz ozanlarının geleneksel yapısına uygun, çok duyarlı, yalın dille aşk deyişleri söylemiş bir ozan. Yaşamıyla ilgili açık seçik bilgilerden yoksunuz. Birçok halk, saz ozanında olduğu gibi. Birtakım söylentilere, olaylara, eldeki bilgilere dayanılarak kimi sonuçlara varılabiliyor olsa olsa.

Bu konuda türlü söylentiler, varsayımlar var. Bunların Anadolu içinde en yaygınını, kimi araştırmacılar Aşık Kerem'in yaşamı için geçerli sayıyorlar. Öyküyü, söylentiyi kısaca özetleyelim:

Aşık Kerem, Isfahan Şahı'nın oğlu Ahmet Mirza'nın takma adıdır. Aşık Kerem (Ahmet Mirza), Şah'a hazinedarlık yapan bir Ermeni keşişinin kızı olan Aslı'ya vurulur, tutulur. Keşiş, dinsel ayrılık bakımından Aşık Kerem ile Aslı'nın evlenmelerine karşı çıkar; ailesiyle birlikte gizlice kaçar. İşte bu olaydan sonra da Aşık Kerem, alır sazı eline yollara düşer. Aşık Kerem'in, arkadaşı Sofu'yla birlikte dolaştığı söylenir. Sonunda Kerem ile Aslı, Halep'te karşılaşırlar. Halep Paşası'nın zorlamasıyla Aslı Kerem'e verilir. Ne var ki, Keşiş, bütün zorlamalara karşın dinsel ayrılığın böyle bir birleşmeye kesinlikle engel olması gerektiği inancında olduğu için Aslı'ya sihirli bir giysi giydirir. Düğmeleri açıldığında kendiliğinden iliklenen bir giysi. Gerdek gecesi Kerem, muradına bu yüzden erişemez. Yüreğindeki özlemle, aşk ateşinden yanar, kül olur. Kerem'den çıkan alevlerle saçı tutuşan Aslı da Kerem'in ardından ölür.

Bu öykünün, 16. yüzyılda geçtiği varsayımından yola çıkılarak Aşık Kerem'in bu yüzyılda yaşadığı kabul edilmektedir. Bu öykü, Anadolu, Azerbaycan, Ermenistan bölgelerinde yüzyıllarca sürüp gitmiş; elbette, her yörede, bölgede, söyleyenin dilinde, sazında yeni eklemeler ya da çıkarmalara uğramış olabilir. Nedir ki, yaygın, etkin, yaşarlılığını yitirmemiş bir öyküdür bu.

Aşık Kerem de, bu coşkulu aşkın, tutkunun ustalıklı bir halk ozanıdır. Özellikle Anadolu halkının özlemlerini, duyarlılığını, isterlerini içeren bu şiirlerin bir bölümünün, doğrudan Aşık Kerem'in dilinden sazından çıkmamış olması da düşünülebilir ama, bu acılı, tutkulu aşk şiirlerinin gerçek temsilcisi olma hakkı, sanırız, Aşık Kerem'dedir.

[doğangüneş]

Aşık Ömer



Halk ozanlığımızın en ilginç, ünü çok yaygın ama yaşamıyla ilgili bilgi az olan bir ozan Aşık Ömer. Yaklaşık 1500 şiir bıraktığı söyleniyor. Bir şiirine bakarak Aşık Ömer'in Konya'nın Gözleve köyünde doğduğunu, yaşadığı dönemde önemli bir bilim merkezi olan Konya'da yetiştiğini kesinlikle söyleyenler var. Bunun yanısıra, kimi incelemeciler de, şiirlerindeki demelerinden yola çıkılarak "Konyalı mı, Aydınlı mı, Kırımlı mı, Gözleveli mi" olduğu konusunda ileri sürülen görüşlerin, ancak bir "yakıştırma" olabileceğini ileri sürüyorlar.

Gene yazdığı şiirlerden çıkarılan sonuçlara göre, Arapça, Farsça, bildiği, bu dillerde yazılmış yapıtları okuduğu anlaşılıyor. Bu yüzden olacak, Aşık Ömer hem aruz, hem hece ölçülerini kullanmıştır. Ancak, giderek halk dilinden uzaklaşan, karışık, yabancı sözcüklerin çoğaldığı, "divan mazmun'larının yoğunlaştığı bir dil kullanıldığı görülüyor.

Bunun, halk şiir geleneğinden uzaklaşma oluduğu söylenebilir. Kimi incelemecilere göre Aşık Ömer, bir "kentli aşık"tır. Bu yargıya varılmasında, özellikle şiirlerinde kullandığı dilin, yaptığı benzetmelerin, dahası Karacaoğlan'ı küçümser bir tutum içinde "Biz şair saymayız öyle ozanı" demesinin de, neden olduğu düşünülebilir.

Aşık Ömer'in uzun bir yaşamı olduğu, çok gezdiği, gezdiği yerlerde saygınlık kazandığı, ün yaptığı, ilgi çektiği anlaşılıyor. Şiirlerinde sözünü ettiği olaylardan kaynaklanan, Aşık Ömer'in bir "ordu ozanı" olabileceği kanısı da ileri sürülüyor.

Aşık Ömer'in hem kendi dönemindeki, hem kendisinden sonra gelen ozanları etkilediği, halk ozanlarının giderek Aşık Ömer'in diline yaklaşan karmaşık sayılabilecek, arınmışlıktan ırak bir dili yeğledikleri dikkati çekiyor. Üretken bir ozan olduğu bıraktığı şiirlerin sayısından da ortaya çıkıyor. Ayrıca şiirlerindeki içtenliği, tutkunluklarını, acılarını dile getirişi de etkisini, ününü arttırıcı öğeler arasında sayılabilir.

[doğangüneş]

Aşık Paşa


Aşık Paşa, Kırşehir'de doğmuş gene Kırşehir'de ölmüştür (1272-1333). Ünlü bir soydan gelir. Cengiz'in ordularından kaçarak Horasan'dan Anadolu'ya gelen, sonra da Kırşehir'e yerleşen ünlü gizemci (mutasavvıf) Baba İlyas'ın torunudur. Baba İlyas'ın Selçukluların parçalanması sırasında Konya'da emirlik yaptığı, siyasal olaylara karıştığı, Birinci Osman'a hizmet ettiği söylenir.

Aşık Paşa'nın babası da din ulularından sayılan Muhlis Paşa'dır. Aşık Paşa'nın asıl adı Ali'dir. Takma adı "Aşık"tır, "paşa"lık da bu sözcüğün "ilk çocuk" anl***** gelmesinden verilmiştir. Eldeki bilgilere göre, Aşık Paşa Türk ulusçuluğunun bilincinde, Türkçenin önemli, zengin bir dil olduğuna inanan, bu uğurda çalışan bir kişidir. Onun,

"Türk diline kimseler bakmaz idi
Türklere hergiz gönül akmaz idi
Türk dahi bilmez idi bu dilleri
İnce yolu ol ulu menzilleri" dizelerinin, bundan yaklaşık yedi yüzyıl önce söylenmiş olması, Aşık Paşa'nın Türklük bilincini, Türkçecilik açısından yaklaşımını açıkça ortaya koymaktadır.

Aşık Paşa, "din uluları" yetiştiren bir aileden gelmiş olduğu için, aldığı ailesel eğitimin, görgünün, geleneğin doğal sonucu olarak gizemci bir ozan olmuştur. Gizemciliğin (tasavvufun) Anadolu'da yayılması konusunda etkin çalışmalar yaptığı anlaşılıyor. Kimi kaynaklar, Aşık Paşa'nın küçük yaşta Hacı Bektaş'ı da tanımış olabileceği üzerinde duruyorlar.

Aşık Paşa hece ölçüsünün yanısıra aruz ölçüsünü de kullanmıştır. Ama gizemciliği savunan şiirlerinin büyük çoğunluğunu hece ölçüsüyle, Türkçeye özen göstererek yazdığı anlaşılıyor.

Aşık Paşa'nın en ünlü yapıtı "Garipname"dir. 1329 yılında yazılmıştır. Aşık Paşa bu yapıtında, Anadolu Türklerine gizemciliği öğretmek amacını gütmüştür. Aruz ölçüsüyledir. On iki bin "beyit"lik bir yapıttır. Yapıtın öğreticilik yanı ağır bastığı için, bir sanat yapıtı olmaktan çok, bir öğretici yapıt olarak değerlendirilmelidir. Ayrıca "Garipname"nin, Süleyman Çelebi'nin "Mevlid" adlı yapıtını etkilediğini de belirtmek gerekir.

Aşık Paşa'nın şiirlerinde Yunus Emre'nin açık etkilerini görme olanağı da vardır. Abdülbaki Gölpınarlı 67 şiirini derlemiş ve 1961'de yayımlanan "Yunus Emre ve Tasavvuf" kitabına almıştır.

Aşık Paşa'nın, Fakr-name, Vasf-ı Hal, Hikaye ve Kimya Risalesi adlı dört mesnevisini de Agah Sırrı Levent yayımlamıştır (1953, 1954).

[doğangüneş]

Aşık Süleyman


Bağdatlı olduğu, orada uzun süre kaldığı sanılıyor. Şiirlerinden 18. yüzyılda yaşadığı sonucu çıkarılıyor ama yaşamıyla ilgili ayrıntılı bilgi yok. Aşık Süleyman'ın "Tarikatimiz Nazenini/Mürşidim Şahım Ali/Pirim Hacı Bektaş Veli" dizelerinden onun bir Bektaşi ozanı olduğu da açık seçik beliriyor. Gizemciliğini daha çok Türkçe söylemeye yönelttiği de görülüyor.

[doğangüneş]

Aşık Şenlik


1853 yılında Çıldır'ın Suhara köyünde doğmuş, 1912 ya da 1914 yılında ölmüştür. Asıl adı Hasan'dır. Kendisine "Aşık Şenlik" takma adını almıştır. "Çıldırlı Aşık" diye de bilinir.

Doğduğu, yetiştiği bölgenin Azerbaycan'a yakın oluşunun dilini de etkilediği gözleniyor. Azeri Türkçesine yatkın bir dil kullanmış. Öğrenim görmediği anlaşılıyor. Böylece, saz ozanlığının, halk ozanlığının arılığını koruyabilmiş olduğu söylenebilir.
Çiftçilik, avcılık yaparak geçimini sağladığı anlaşılan Aşık Şenlik, yetiştiği bölgedeki bütün tarihsel olayların içinde yaşamış, savaşların acısını, yıkımını çekmiş bir ozandır.

Halk şiiri, günümüze yaklaştıkça özünde özelliğini giderek yitirirken Aşık Şenlik'in yalnız biçimde değil özde de geleneksel halk ozanlığının "Aşık"lığın özelliğini koruma çabası dikkati çekiyor. Başlıca önemi, özelliği de buradan kaynaklanıyor.

[doğangüneş]

Aşık Talibi


Çağdaş halk ozanlarımızdan Sivas'ın Şarkışla ilçesinin Tonus köyünde doğmuştur. Doğum yılı kimi yerde 1904, kimi yerde 1905 olarak gösteriliyor. Asıl adı Talibi Coşkun'dur. Çağdaş halk ozanlarımız içinde tanınmışların önde gelenlerindendir.

[doğangüneş]

Aşık Veli


Yaşamıyla ilgili hemen hiçbir bilgimiz olmayan ozanlardan biri de Aşık Veli. Yalnızca Sivas'ın Şarkışla ilçesinin İğdecik köyünden olduğu biliniyor.
Bir şiirinden de 1828 yılında sağ olduğu sonucuna varılıyor. Elimizdeki örnekler onun, döneminin önde gelen ozanlarından biri olduğu yolunda bir kanı uyandırıyor.

[doğangüneş]

Aşık Dursun Cevlani


Sarıkamış'ın Ağyar köyünde 1900 yılında doğan, Topçu Yüzbaşılarından Hasan Beyin oğlu olan Dursun Cevlani gelmiş geçmiş şairlerimiz hakkında geniş bilgisi olan ve ünlü Köroğlu Destanı'nın on iki kolunu bilen tek aşıktır

[doğangüneş]

Aşık Veysel Şatıroğlu


Aşık Veysel Sivas'ın Şarkışla ilçesinin Sivrialan köyünde 1894 yılında doğmuştur. 21 Mart 1 973'te gene kendi köyünde ölmüştür.

1901 yılında Sivas'ta başlayan bir çiçek salgını sonucu sol gözünü yitirmiş, sağ gözüne perde inmiştir. Bir süre sonra, bir olasılıkla kurtarılabilecek olan sağ gözüne bir değnek saplanmış, bu gözünü de yitirmiştir. Böylece, bütün yaşamı boyunca bir karanlıklar dünyasında yaşamıştır Aşık Veysel.
Veysel iki kez evlenmiştir. Bütün Anadolu'yu dolaşmıştır. Köy Enstitülerinde saz öğretmenliği yapmıştır. Aşık Veysel, 1931 yılına dek, köyünün dar çevresi içinde yaşamıştır. 1931 yılında Sivas'ta düzenlenen "Aşıklar Bayramı"na katılmış, adını o bayramda duyurmuştur. Aşık Veysel'i bulup çıkaran kişinin Ahmet Kutsi Tecer olduğunu söylemek hiç de yanlış olmaz. Aşık Veysel de bu gerçeği vurgular: "Dilimin bağını çözmüştür" der, Ahmet Kutsi Tecer için.

1965 yılında TBMM, özel bir yasayla Veysel'e aylık bağlama haktanırlığını göstermiştir.

Kimilerine göre, halk şiirimiz Aşık Veysel'le noktalanmıştır. Çağımızdaki halk ozanlarına baktığımızda, bu sert yargının çok da yanlış olmadığını söylemek gerekiyor. Bundan sonra çıkacak güçlü halk ozanlarına kapıyı açık bırakarak.

Aşık Veysel de Alevi bir ozandır. Bütün şiirlerinde olmasa bile, kendisini bugün olduğu gibi yarın da andıracak, kalıcı nitelikte duyarlığı yoğun, demesi usta, biçimlemesi yerinde şiirleri vardır. Herhalde, 20. yüzyıl halk şiirimizin en yetkin temsilcisi olarak Aşık Veysel'i saymak, gerekli, yerinde bir değerlendirme olur.